Nga Anna Solomon, Wallpaper
Në historinë e arkitekturës moderne, Shqipëria zë një vend të veçantë. Është një lloj historie e Hirushes: një diktaturë komuniste e cila, pas rënies në vitin 1992, pothuajse u zhyt në luftë civile. Pasi situata u qetësua, njerëzit nisën ta zbulojnë Shqipërinë – fqinjin po aq të bukur dhe “të pazbuluar” të Kroacisë – dhe turmat e turistëve, bashkë me investimet, nisën të vërshojnë. Rritja e PBB-së ka qëndruar rreth 4% si në vitin 2024, ashtu edhe në vitin 2025. Zhvillimet e reja kanë transformuar kryeqytetin, Tiranën, si dhe zonat bregdetare të frekuentuara si Durrësi, Vlora dhe Saranda.
Një pjesë e rëndësishme e këtij transformimi ka qenë përfshirja e një liste të jashtëzakonshme studiosh të njohura ndërkombëtare të arkitekturës, të cilat po e riformësojnë vendin përmes një vale ndërtesash moderne dhe shpesh shumë karakteristike. Kur Wallpaper foli me Diogo Briton, bashkëthemeluesin e OODA-s, studios së arkitekturës që qëndron pas Bond Tower në Tiranë – dy kullave të lakuara – dhe Hora Vertikale, e përbërë nga volume kubike të vendosura në mënyrë të shkallëzuar, për artikullin e saj mbi transformimin arkitekturor të Shqipërisë vitin e kaluar, ai vërejti se “është gjithnjë e më e rrallë të gjesh një arkitekt me ndikim që të mos jetë i përfshirë në Shqipëri”.
Kjo valë e jashtëzakonshme është dokumentuar në librin e ri të Anneke Abhelakh, The Albanian Files: Freedom and Architecture, botuar nga Lars Müller Publishers. Libri prej 800 faqesh dokumenton praninë e studiove ndërkombëtare të arkitekturës në Shqipëri që nga fillimi i viteve 2000. Në të përfshihen 60 studio, secila me “dosjen” e saj, ku ndërthuren të dhënat mbi projektet, materialet vizuale dhe reflektimet personale të arkitektëve mbi përvojën e tyre të punës në Shqipëri. Një pamje e krijuar me render e Bond Tower në Tiranë, projektuar nga OODA, një shembull i arkitekturës së guximshme dhe të veçantë që po riformëson Shqipërinë, siç dokumentohet në “The Albanian Files”. (Foto: Plomp) Hora Vertikale e OODA-s në Tiranë. (Foto: Plomp) Çfarë përmban The Albanian Files
Dosja e Stefano Boeri Architetti-t përshkruan rolin e studios në transformimin e kryeqytetit përmes planit të zhvillimit Tirana 2030, një strategji për zhvillimin e hapësirave të gjelbra në të gjithë qytetin, si dhe projektet Tirana Vertical Forest, një kullë rezidenciale e mbuluar me bimësi, dhe Blloku Cube, një ndërtesë në formë kutie me funksione të përziera.
MVRDV flet për Downtown One, një rrokaqiell me fasadë “të pikselizuar”, e cila synon të ngjajë me një hartë të Shqipërisë, si dhe për transformimin e Piramidës së Tiranës, ish-monumentit komunist, në një qendër kulturore dhe teknologjike.
Bofill Taller de Arquitectura paraqet, ndër të tjera, projektin Red Sol Resort, një kompleks që tërheq vëmendjen për ngjyrën e tij të kuqe të ndezur, i zhvilluar në Rivierën Shqiptare.
Luca Dini Design & Architecture prezanton portofolin e saj të projekteve luksoze rezidenciale dhe të mikpritjes, përfshirë Colosseum 339, një projekt i frymëzuar nga arkitektura mesjetare, ndërsa dosja e NOA-s përfshin Puzzle Tirana, një kullë që rikthen në një formë bashkëkohore shtëpitë tradicionale shqiptare me çati të pjerrëta.
Libri përfshin gjithashtu një sërë projektesh kulturore dhe publike. Bjarke Ingels Group (BIG) flet për projektin e saj për Teatrin e ri Kombëtar të Shqipërisë në Tiranë, ndërsa Kengo Kuma & Associates prezanton Qendrën e Vizitorëve të Parkut Kombëtar të Butrintit, si portë hyrëse drejt sitit arkeologjik të vendit, pjesë e trashëgimisë botërore të UNESCO-s.
Në libër përfshihen gjithashtu projekte nga Herzog & de Meuron, Lina Ghotmeh Architecture dhe OMA, mes shumë e shumë të tjerave. Piramida e Tiranës, e rikonstruktuar nga MVRDV dhe përfunduar në vitin 2023. (Foto: Ossip van Duivenbode) Pas fasadës
Megjithatë, fytyra e re dhe e shkëlqyeshme e Shqipërisë tregon vetëm gjysmën e historisë. Protestat e fundit, të transmetuara nga mediat ndërkombëtare, fillimisht u përqendruan te projektet e propozuara të turizmit luksoz përgjatë bregdetit jugor, përfshirë projektin në ishullin e Sazanit, të lidhur me Jared Kushner, dhëndrin e Donald Trump.
Më pas, këto protesta u zgjeruan në një pakënaqësi më të gjerë ndaj qeverisë së kryeministrit Edi Rama dhe ndaj asaj që kritikët e konsiderojnë si lehtësim nga ana e qeverisë për investitorët e pasur, duke u dhënë atyre akses në toka me vlerë në Shqipëri.
Në këtë sfond, The Albanian Files është shndërruar në një pikë të papritur debati. Libri, i cili synonte të ishte një kronikë e transformimit arkitekturor të Shqipërisë, ka nxitur në vend të kësaj pyetje se si është organizuar dhe realizuar ky transformim.
Tirana Times e ka cilësuar librin si një dokument politik zbulues, duke argumentuar se kontribuesit e tij, pa dashje, nxjerrin në pah një model zhvillimi që mbështetet më shumë te aksesi i drejtpërdrejtë te kryeministri sesa te procedurat konkurruese dhe konsultimi publik.
Kundërshtarët argumentojnë se përfshirja e arkitektëve me famë ndërkombëtare i jep bumit të ndërtimeve një lloj legjitimiteti dhe prestigji, ndërsa në të njëjtën kohë mbulon pyetjet më të thella se kush përfiton në fund nga ky zhvillim.
Duhet theksuar se protestat kanë edhe një dimension partiak. Kreu i opozitës, Sali Berisha, ka përfituar nga zemërimi publik duke akuzuar qeverinë e Ramës për korrupsion. Por Berisha – i cili ishte kryeministër i Shqipërisë gjatë viteve të trazuara ’90 – ka gjithashtu një histori politike të debatueshme.
Lëvizja e re, veçanërisht mes të rinjve dhe aktivistëve mjedisorë, kuptohet më mirë si një lëvizje përgjithësisht kundër establishmentit, e cila sfidon sistemin dypartiak të rrënjosur në Shqipëri dhe jo thjesht si një lëvizje kundër Ramës. Nga “The Albanian Files”: zhvillimi urban i Vlorë Beach, projektuar nga Oppenheim Architecture. (Foto: Me mirësjellje të Oppenheim Architecture © MIR) Në The Albanian Files, disa arkitektë tregojnë se janë kontaktuar personalisht nga kryeministri.
Chris Precht i Studio Precht thotë se u kontaktua për herë të parë përmes një mesazhi në Instagram, ku pyetej “nëse do të ishte i interesuar të punonte në Shqipëri”.
Alejandro Aravena i Elemental kujton se u kontaktua në telefon nga Rama, i cili e pyeti “nëse mund të vinte në Tiranë për të diskutuar mundësinë e një projekti”.
Ndërsa Sam Chermayeff Office tregon për një telefonatë të vonë në mbrëmje, ku i thanë se “‘Edi’ do të të telefonojë”, pas së cilës “studios së tij iu kërkua të realizonte dy projekte në Tiranë”.
Diku tjetër, një letër e hapur drejtuar Ramës nga Reinier de Graaf i OMA-s, në mënyrë satirike, shprehet se “...profesioni ynë do të përfitonte shumë nëse vendi nuk do të kishte më kurrë zgjedhje dhe nëse ju... thjesht do të vazhdonit të ishit president për gjithë jetën – ndoshta edhe Mbret”.
Kryeministri, i cili ka shkruar parathënien e librit, e ka mbrojtur këtë pasazh si një ironi të dukshme. Por në një vend të shënjuar nga kujtimet e diktaturës, kjo shaka ka rezultuar e diskutueshme.
Shkrimtari dhe aktivisti Fatos Lubonja ka ndihmuar në organizimin e një grupi prej rreth 600 personash që po shqyrtojnë librin, ndërsa raportohet se avokatët po përgatisin një kallëzim pranë Strukturës së Posaçme Kundër Korrupsionit (SPAK).
Veçmas, qytetarët që protestojnë kundër një investimi të planifikuar në zonën e Zvërnecit kanë dorëzuar gjithashtu librin në SPAK.
Një transformim kompleks
Transformimi i Shqipërisë është njëkohësisht i jashtëzakonshëm dhe kompleks. Ardhja e disa prej studiove më të njohura të arkitekturës në botë i ka dhënë vendit një identitet të ri, ndërsa përmasat dhe shpejtësia e zhvillimit kanë ngritur pyetje më të gjera mbi planifikimin urban dhe pushtetin.
Kronika e Abhelakh është një dokument i vlefshëm i një vendi që po përjeton një ndryshim të thellë fizik, por ajo zbulon gjithashtu se historia arkitekturore e Shqipërisë ka të bëjë me shumë më tepër sesa ndërtesat mbresëlënëse: ka të bëjë me atë se kush ka të drejtë të vendosë se si do të duket e ardhmja e Shqipërisë. Kontakto me Politiko në rast se: Mendoni se nuk shkruajmë Shqip Mendoni se kemi bërë shkelje etike Mendoni se kemi bërë CopyPaste Mendoni se kemi bërë FakeNews Doni të postoni nje Lajm