11 shtatori Detyra e parë e një qeverie, siç kanë thënë udhëheqës të panumërt ndër dekada, është të mbrojë popullsinë e saj. Më 11 shtator 2001, SHBA-ja dështoi qartazi ta bënte këtë. Informacioni i inteligjencës ishte aty, por askush nuk arriti t’i bashkonte të dhënat në kohë. 11 shtatori, siç u bënë të njohura sulmet ndaj SHBA-së, së bashku me reagimin ndaj tyre, përcaktoi një brez të tërë të politikës së jashtme, të sigurisë dhe të inteligjencës gjatë dy dekadave të para të këtij shekulli.
Më 11 shtator 2001, ndërsa pilotët vetëvrasës të al-Kaedës i drejtonin avionët e rrëmbyer drejt Qendrës Botërore të Tregtisë, unë sapo po përfja një angazhim në zyrën tonë për Lindjen e Mesme. Ndërsa një shofer taksie palestinez më çonte përmes kodrave të mbuluara me pisha në perëndim të Jerusalemit drejt aeroportit Ben Gurion të Tel Avivit, ai papritur ngriti volumin e radios së makinës.
“Diçka e madhe ka ndodhur në Amerikë”, tha ai.
Nuk po e ekzagjeronte. Atë ditë humbën jetën 2,977 viktima. Sulmet nuk erdhën nga hiçi. CIA kishte dijeni për rrjetin e al-Kaedës dhe udhëheqësin e saj saudit në mërgim, Osama bin Laden, prej vitesh para vitit 2001. Madje kishte ngritur një grup pune të posaçëm për ta gjurmuar atë.
Nëntë ditë pas sulmeve të 11 shtatorit, presidenti i atëhershëm amerikan George W. Bush shpalli “Luftën kundër Terrorizmit”. George W. Bush ndodhej në një shkollë në Florida kur ndodhën sulmet.
Në 25 vitet që pasuan, pati suksese të shumta të inteligjencës, por edhe dështime, në të dyja anët e Atlantikut. Sukseset përfshijnë komplote të parandaluara dhe të dyshuar që janë arrestuar, nxjerrë para drejtësisë, dënuar dhe burgosur.
Por çfarë mund të thuhet për tablonë më të gjerë? Si kanë ndryshuar mbledhja e informacionit të inteligjencës, kundërterrorizmi dhe planifikimi strategjik gjatë 25 viteve që nga sulmi terrorist më i rëndë në historinë e SHBA-së?
Një dështim kolosal i inteligjencës
Askush nuk mund ta vërë në dyshim se 11 shtatori ishte një dështim kolosal i inteligjencës ose, për të qenë më të saktë, një dështim i imagjinatës brenda komunitetit amerikan të inteligjencës. Në atë kohë, si CIA ashtu edhe FBI-ja zotëronin informacione të cilat, nëse do të ishin shkëmbyer siç duhej, mund ta kishin parandaluar atë që ndodhi.
Raporti i Komisionit të 11 Shtatorit që pasoi fajësoi qeverinë amerikane për “dështime të imagjinatës, politikave, aftësive dhe menaxhimit”. Raporti arriti në përfundimin se CIA dhe FBI-ja nuk arritën ta vlerësonin siç duhej informacionin e inteligjencës, ta shkëmbenin atë me njëra-tjetrën dhe të ndërmerrnin hapa të mjaftueshëm për të penguar komplotin.
Ky mësim themelor që atëherë është nxjerrë në masë të madhe megjithëse jo plotësisht dhe shkëmbimi i informacionit mes agjencive perëndimore të inteligjencës është shumë më i mirë sesa ishte në vitin 2001.
Rivalitetet e vjetra, për shembull mes MI5 dhe Policisë Kundër Terrorizmit, janë zbehur, fillimisht përmes “qendrave rajonale të koordinimit” të shpërndara në të gjithë Mbretërinë e Bashkuar dhe, së fundmi, me krijimin e Qendrës së Operacioneve Kundër Terrorizmit me nivel të lartë sigurie në Londër.
Atje, oficerët e inteligjencës së MI5 mund të gjenden të ulur, në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, pranë oficerëve të policisë, detyra e të cilëve është të ndërmarrin veprime konkrete për të ndaluar një komplot terrorist. Po kështu, ata mund të punojnë pranë një agjenti federal amerikan të FBI-së ose një specialisti gjuhësor të dërguar nga GCHQ.
Që nga 11 shtatori, inteligjenca amerikane gjithashtu i është nënshtruar një riorganizimi rrënjësor, me krijimin e Qendrës Kombëtare Kundër Terrorizmit, pak jashtë Uashingtonit, dhe të postit të Drejtorit të Inteligjencës Kombëtare, për të garantuar që informacioni të shkëmbehet aty ku nevojitet mes 18 agjencive të veçanta amerikane të inteligjencës.
Marrëdhënia mes CIA-s dhe homologut të saj britanik, Shërbimit Sekret të Inteligjencës, i njohur më mirë si MI6, është ndoshta më e ngushta në botë. Kjo plotësohet nga aleanca “Five Eyes”, e cila bashkon informacionin e inteligjencës mes SHBA-së, Mbretërisë së Bashkuar, Kanadasë, Australisë dhe Zelandës së Re.
Megjithatë, që kur avionët goditën Kullat Binjake, kanë ndodhur ende dështime katastrofike në inteligjencë, vlerësim dhe planifikim strategjik.
Në prag të pushtimit të Irakut të udhëhequr nga SHBA-ja në vitin 2003, MI6 lejoi në mënyrë të pamatur politizimin e informacionit të saj të inteligjencës, duke pësuar goditjen më të rëndë ndaj reputacionit që nga koha e tradhtisë së agjentit të dyfishtë Kim Philby dhe spiunëve të tjerë sovjetikë në vitet 1950 dhe 1960.
MI6 u trondit nga një skandal i inteligjencës
Në kushtet e një presioni të jashtëzakonshëm politik nga Uashingtoni për të paraqitur prova se Iraku, nën presidentin Saddam Hussein, zotëronte ende “Armë të Shkatërrimit në Masë” (WMD), MI6 i dha qeverisë së kryeministrit Tony Blair informacione që më vonë rezultuan të gabuara.
Iraku kishte pasur vërtet armë të shkatërrimit në masë në të kaluarën, por ato ishin shkatërruar pas Luftës së Gjirit të vitit 1991.
Pas pushtimit të Irakut në vitin 2003, MI6 ndryshoi tërësisht mënyrën se si vlerëson informacionin e papërpunuar të inteligjencës, të njohur si CX, që vjen nga agjentët në terren.
Sot ekziston një ndarje e qartë mes oficerëve që drejtojnë agjentët, detyra e të cilëve është ta mbledhin këtë informacion nga burime në vende si Irani, Koreja e Veriut ose brenda grupeve terroriste të ndaluara si al-Kaeda dhe ekipit të raportimit, detyra e të cilit është ta kontrollojë dhe sfidojë informacionin, shpesh duke e kthyer atë për të kërkuar prova të mëtejshme.
“Lufta e Irakut e vitit 2003 u bazua në informacione thellësisht të gabuara të inteligjencës. A kemi mësuar prej saj? Jo, mendoj se nuk jemi të zotë për të mësuar... Si komandant, ishte kaq e qartë se po shkonim drejt një dështimi strategjik.”, thotë gjenerali Sir Richard Shirreff, i cili shërbeu në Irak si komandant divizioni.
Pas pushtimit të Irakut u zhvillua një tjetër hetim, i cili përfi me “Butler Review”. Ai arriti në përfundimin se informacioni britanik i inteligjencës mbi programin e pretenduar të Irakut për armët e shkatërrimit në masë “ishte seriozisht i gabuar dhe mbështetej së tepërmi në burime të paverifikuara”.
Shërbimi i Sigurisë, MI5, ka pasur gjithashtu dështimet e veta, krahas sukseseve të shumta dhe të padiskutueshme në parandalimin e komploteve terroriste.
“Pas 11 shtatorit, vlerësimi ishte se kërcënimi më urgjent për sigurinë e Mbretërisë së Bashkuar ishte, me diferencë të madhe, kërcënimi terrorist nga al-Kaeda dhe individët e grupet e lidhura me të”.-thotë Lord Jonathan Evans, i cili drejtoi MI5 nga viti 2007 deri në vitin 2013,
Tony Blair iu bashkua George W. Bushit në “Luftën kundër Terrorizmit”.
Por, me një bazë të dhënash që në atë kohë përmbante më shumë se 20,000 “subjekte me interes” dhe me një numër të madh hetimesh që zhvilloheshin njëkohësisht, MI5 përballej dhe vazhdon të përballet me sfidën e përditshme për të vendosur se cilat pista duhet të kenë përparësi.
Jo gjithmonë ka marrë vendimin e duhur. Në vitin 2005, MI5 nuk arriti të parandalonte sulmet vetëvrasëse me bomba të 7 korrikut në Londër, të cilat vranë 52 persona. Shërbimi i Sigurisë kishte dijeni për Mohammed Sidique Khan, i cili më vonë rezultoi se ishte drejtuesi i grupit, por nuk dinte se çfarë po përgatitej të kryente.
Sulmi në Manchester Arena në vitin 2017 ishte një tjetër dështim më i vonshëm.
Sot kërcënimi nga terrorizmi nuk është zhdukur, por, sipas Lord Evans, “situata ka ndryshuar. Terrorizmi joshtetëror mbetet një shqetësim serioz, por kërcënimet shtetërore... janë bërë gjithnjë e më serioze dhe përbëjnë të paktën një shqetësim po aq të madh për sigurinë kombëtare sa terrorizmi joshtetëror. Këto kërcënime vijnë, në forma të ndryshme, nga Rusia, Irani, përfaqësuesit e tyre dhe Kina.”
Lufta me Iranin është konsideruar një llogaritje e gabuar strategjike. Mund të argumentohet gjithashtu se vendimi i presidentit amerikan Donald Trump për t’iu bashkuar Izraelit në sulmin ndaj Iranit këtë vit ishte një dështim i imagjinatës së inteligjencës.
Të gjithë aleatët e Amerikës në Gjirin Persik e dinin se ekzistonte një rrezik serioz që Irani të hakmerrej duke mbyllur Ngushticën e Hormuzit. Paralajmërimet ishin të gjitha aty, por Trump dukej se nuk kishte një kundërstrategji kur Irani bëri pikërisht atë që kishte kërcënuar se do të bënte, duke shkaktuar ndërprerje të mëdha në tregjet globale të energjisë.
Llogaritjet morale
Menjëherë pas sulmeve të 11 shtatorit ekzistonte një frikë e përhapur se po vinte një valë e dytë sulmesh. Në fakt, vetë al-Kaeda premtoi “një tufë avionësh” që do të sulmonin ndërtesa të tjera.
Në përpjekjen e nxituar për të parandaluar një sulm të tillë, SHBA-ja dhe aleatët e saj kryen shkelje të shumta të të drejtave të njeriut.
Të dyshuarit u kapën në Afganistan ose Pakistan, shpesh mbi bazën e informacioneve tejet të dobëta. Qindra prej tyre u transportuan me avionë, të lidhur, me sy të mbuluar dhe të veshur me pelena, në anën tjetër të botës, drejt një burgu të improvizuar me kafaze në bazën detare amerikane në Gjirin e Guantanamos, Kubë, ku u mbajtën pa gjyq.
Organizatat e të drejtave të njeriut e dënuan këtë si një njollë në ndërgjegjen morale të Amerikës. Më pas dolën në dritë skandale mbi keqtrajtimin e të burgosurve nën kontrollin amerikan në Irak dhe Afganistan dhe disa prej personave të përfshirë u vunë përpara përgjegjësisë, por kritikët thonë se figura më të larta u shpëtuan pasojave.
Megjithatë, SHBA-ja vazhdon të praktikojë ndalimin pa gjyq në Gjirin e Guantanamos dhe e bëri këtë edhe kur deportoi më shumë se 200 burra nga SHBA-ja drejt Qendrës së diskutueshme të Burgimit për Terrorizëm në El Salvador në vitin 2025. Periudha menjëherë pas 11 shtatorit la njolla në fushën e të drejtave të njeriut edhe për Britaninë.
Në vitin 2004, MI6 ishte bashkëpunëtor në rrëmbimin dhe transferimin e një islamisti libian, Abdelhakim Belhaj, dhe bashkëshortes së tij nga Tajlanda drejt Libisë. Atje ai kaloi vite në burg dhe u torturua nga regjimi i kolonelit Muammar Gaddafi.
Rasti përfundimisht doli në dritë dhe çoi në një kërkimfalje të plotë publike, të paraqitur në Parlament nga Prokurori i Përgjithshëm në vitin 2018. Sot, juristët e brendshëm thuhet se përbëjnë departamentin me rritjen më të shpejtë brenda agjencive.
Ngritja e Rusisë dhe Kinës
“Ne i kaluam 20 vitet e para të këtij shekulli duke u përqendruar pothuajse tërësisht te kundërterrorizmi dhe lufta kundër kryengritjeve”, tha Sir Alex Younger, i cili drejtoi Shërbimin Sekret të Inteligjencës nga viti 2014 deri në vitin 2020.
I ndjeri drejtues i MI6 po fliste me mua në një festival letrar, pak pasi ishte larguar nga posti i lartë, kur shtoi:“Ne nuk e vumë re ngritjen e Kinës si fuqi ushtarake dhe si sfidë strategjike.”
Në mënyrë të ngjashme, gjenerali Shirreff shkroi thrillerin politik “War With Russia” në vitin 2016, në të cilin parashikoi pushtimin në shkallë të plotë të Ukrainës nga Rusia.
Pas 11 shtatorit dhe “Luftës kundër Terrorizmit” që pasoi ndërsa vendet perëndimore ishin të zëna duke luftuar talebanët, ISIS-in ose duke u përpjekur të menaxhonin pushtimin problematik të Irakut, Rusia dhe Kina ndërmorën programe kolosale riarmatimi, me risi, për shembull, në fushën e raketave hipersonike, të cilat kanë dobësuar ndjeshëm epërsinë ushtarake që NATO gëzonte dikur.
“Gabimi i Perëndimit nuk ishte thjesht se u shpërqendrua nga kundërterrorizmi pas 11 shtatorit. Ai gjithashtu e keqkuptoi natyrën e ngritjes së Kinës, duke supozuar se integrimi ekonomik do të çonte në konvergjencë politike”, thotë Sam Olsen, kryeanalist në kompaninë e inteligjencës së sigurisë Sibylline.
Kina, ashtu si Irani, Rusia dhe Koreja e Veriut, konsiderohet një “objektiv i vështirë” për mbledhjen e informacionit të inteligjencës.
Në vitin 2001, të dhënat biometrike ishin ende në një fazë relativisht të hershme, por përdorimi i mëvonshëm i teknologjive për njohjen e fytyrës, irisit dhe mënyrës së ecjes ka kontribuar në sfidën e konsiderueshme të ditëve të sotme për të kaluar agjentët dhe drejtuesit e tyre përtej kufijve pa u zbuluar.
Kina dhe Rusia janë fuqizuar gjatë dy dekadave të fundit. Pra, sa mirë ose jo e kupton inteligjenca perëndimore Kinën? Së bashku me Rusinë, Kina është sot një nga objektivat kryesore të inteligjencës për MI6.
“Inteligjenca perëndimore kupton shumë gjëra për Kinën.Rreziku më i madh është se ajo sheh pjesët individuale pa kuptuar gjithmonë se çfarë formojnë ato së bashku. Fuqia kineze nuk lidhet më vetëm me anijet, raketat dhe trupat. Ajo qëndron gjithnjë e më shumë te gjysmëpërçuesit, mineralet kritike, bateritë, portet, telekomunikacioni dhe kapaciteti industrial... Prandaj, problemi shpesh është më pak një dështim në mbledhjen e informacionit të inteligjencës sesa një dështim i interpretimit strategjik”, thotë Sam Olsen i Sibylline.
Njëzet e pesë vjet më parë, ditën e sulmeve të 11 shtatorit, agjentët amerikanë të inteligjencës i kishin disa pjesë të mozaikut një analogji që spiunët pëlqejnë ta përdorin por, së bashku, nuk arritën t’i bashkonin dhe të shihnin qartë atë që po afrohej.
Nuk ka vlerë të kesh aftësi të shkëlqyera për mbledhjen e informacionit të inteligjencës nëse nuk mund ta përdorësh atë për përfitim strategjik.
Një botë që mezi njihet
Është e qartë se bota e inteligjencës dhe kundërterrorizmit ka ndryshuar pothuajse deri në atë pikë sa mezi njihet, në çerek shekullin që nga ai mëngjes i kthjellët dhe pa re i shtatorit në Nju Jork. Me ardhjen e inteligjencës artificiale dhe informatikës kuantike, ajo do të vazhdojë të ndryshojë dhe, në disa fusha, me shpejtësi eksponenciale. Megjithatë, në një botë plot narrativa dhe interesa kundërshtuese, vendet perëndimore nuk kanë monopol mbi dështimet e inteligjencës, neglizhencat apo llogaritjet e gabuara strategjike.
Shembuj të tjerë të rëndësishëm përfshijnë pushtimin katastrofik në shkallë të plotë të Ukrainës nga Rusia në vitin 2022 dhe atë që disa e kanë përshkruar si “11 shtatori i Izraelit”, sulmin e udhëhequr nga Hamasi nga Gaza më 7 tetor 2023.
Në fund të fundit, pikërisht për vendimet e mëdha, strategjike dhe kombëtare vazhdojnë të ngrihen pyetje. A bëri mirë Britania që iu bashkua pushtimit të Irakut nga presidenti Bush? A bëri mirë që iu bashkua Operacionit “Enduring Freedom” të udhëhequr nga SHBA-ja në Afganistan dhe më pas, dy dekada më vonë, ia la vendin talebanëve në një largim të nxituar? Këto dhe shumë pyetje të tjera vazhdojnë të jehojnë./ Përshtati "Pamfleti", nga "BBC"11 shtatori shba gabimet perendimi Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Rajoni dhe Bota Keqkuptimi i madh rreth Europës 10 Shtator 2026, 22:4522:45Rajoni dhe Bota Importet e kimikateve dhe plastikës; Franca, Italia dhe Gjermania kërkojnë masa të rrepta nga BE 10 Shtator 2026, 22:1422:14Rajoni dhe Bota Trump ndryshon mendje për luftën me Iranin: Mund të përfjë para zgjedhjeve 10 Shtator 2026, 21:5121:51Rajoni dhe Bota Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike ngre alarmin: Kemi vërejtur aktivitete ndërtimi në malin Pickaxe të Iranit 10 Shtator 2026, 21:4021:40Rajoni dhe Bota A mund t’i paguajë vërtet Trump 5 mijë dollarë për çdo të rrituri amerikan? 10 Shtator 2026, 21:2021:20Rajoni dhe Bota Evropa nën goditje/ Loja e fshehtë e Putinit, çfarë po kurdis Moska 10 Shtator 2026, 21:1921:19Rajoni dhe Bota