Qelizat e trupit tonë përballen vazhdimisht me faktorë që mund t’i dëmtojnë, t’i bëjnë të mos funksionojnë siç duhet ose edhe t’i shkatërrojnë. Megjithatë, ato kanë sisteme mbrojtëse që, në rrethana të caktuara, mund të forcohen nga doza të vogla stresi. Ky fenomen njihet si hormezë. Shkencëtarët po studiojnë nëse përbërësit e ushqimeve dhe disa ilaçe mund të shfrytëzojnë këto procese mbrojtëse për të përmirësuar shëndetin. Rreziqet e jetës moderne shpesh diskutohen për ndikimin që mund të kenë në organet kryesore. Për shembull, ndotja e ajrit mund të dëmtojë mushkëritë dhe të shkaktojë astmë dhe çrregullime të tjera të frymëmarrjes.Lexo edhe:Miliona grimca plastike në kafenë tuaj? Çfarë zbuluan shkencëtarët Megjithëse ndikimi në nivelin e organeve është i rëndësishëm, kjo mënyrë të parit të problemit mund të lërë në hije vështirësitë me të cilat përballen qelizat individuale që përbëjnë mushkëritë dhe çdo pjesë tjetër të trupit. Qelizat tona ekspozohen shpesh ndaj stresorëve, përfshirë rrezatimin ultravjollcë të diellit, alkoolin, ndotësit dhe nënproduktet e disa ilaçeve. Këta faktorë mund të dëmtojnë ADN-në, e cila përmban udhëzimet gjenetike të qelizës, si edhe proteinat dhe membranat yndyrore që rrethojnë qelizat. Nëse dëmtimi bëhet mjaft i rëndë, ai mund të bëjë që qelizat të mos funksionojnë siç duhet ose të vdesin. Megjithatë, pavarësisht këtij sulmi pothuajse të vazhdueshëm nga faktorë potencialisht stresues, shumica e qelizave tona përshtaten, mbijetojnë dhe funksionojnë mirë gjatë gjithë jetës. Përgjigjet ndaj stresit Qelizat tona kanë mekanizma të specializuar reagimi ndaj stresit, të cilët zbulojnë rreziqe të caktuara dhe ndryshojnë aktivitetin e gjeneve që ndihmojnë në mbrojtjen e qelizës. Një nga shembujt më të studiuar është NRF2, një proteinë që vepron si një çelës molekular për qindra gjene mbrojtëse. Kur aktivizohen, këto gjene ndihmojnë qelizat të kufizojnë dëmtimet dhe të largojnë substancat potencialisht të dëmshme. Reagime të tjera ndaj stresit rrisin aftësinë e qelizave për të hequr dhe ricikluar proteinat e dëmtuara, për të riparuar ADN-në ose për të ngadalësuar ndarjen qelizore, duke kursyer energji dhe parandaluar përhapjen e dëmtimit. Megjithatë, stresi i fortë ose i zgjatur mund t’i mposhtë këto mbrojtje dhe të shkaktojë dëme të përhershme. Një nga veçoritë më të jashtëzakonshme të këtyre mekanizmave është se, në rrethana të caktuara, ata mund ta shndërrojnë një sfidë të vogël në një përshtatje të dobishme, duke i bërë qelizat më të afta të përballojnë një sfidë të mëvonshme. Ky model, ku një ekspozim i kufizuar ndaj një stresori nxit një reagim mbrojtës, ndërsa ekspozimi më i fortë shkakton dëme, njihet si hormezë. Ushtrimet fizike janë një shembull i njohur. Kur muskujt i nënshtrohen përkohësisht një ngarkese, e ndjekur nga rikuperimi dhe përsëritja e ushtrimeve, në ta nxiten përshtatje që i bëjnë më të fortë dhe më të aftë për të përballuar kërkesat e ardhshme. Disa nga reagimet qelizore ndaj stresit mund të funksionojnë sipas një parimi të ngjashëm, duke i përgatitur qelizat më mirë për t’u përballur me një sfidë tjetër. Studiuesit kanë propozuar se këto reagime mund të na ndihmojnë edhe të përballojmë disa nga përbërësit kimikë që bimët prodhojnë për t’u mbrojtur nga grabitqarët dhe dëmtuesit. Kur hamë fruta dhe perime, disa prej këtyre përbërësve mund të krijojnë një sfidë të lehtë që aktivizon mekanizmat mbrojtës të qelizave tona. Brokoli dhe perimet e tjera të familjes së kryqëzorëve janë një shembull. Kur priten ose përtypen, ato prodhojnë sulforafan, një përbërës që mund të aktivizojë NRF2 në qelizat e rritura në laborator dhe te kafshët. Megjithatë, provat se konsumimi i brokolit ose sulforafanit nxit reagimin NRF2 te njerëzit mbeten të pasigurta. Një rishikim sistematik i 18 studimeve te njerëzit gjeti rezultate të përziera dhe shumë prej studimeve kishin kufizime metodologjike që mund të kishin ndikuar në rezultatet e tyre. Një nga pengesat ka qenë pamundësia për të matur ndikimin mbi reagimet ndaj stresit përmes një analize gjaku. Studiuesit po përpiqen të identifikojnë biomarkerë të tillë, në mënyrë që të mund të studiojnë më në detaje përfitimet e mundshme të sulforafanit dhe përbërësve të tjerë për shëndetin e njeriut. Ilaçe që shënjestrojnë reagimin ndaj stresit Frutat dhe perimet ofrojnë fibra, vitamina, minerale dhe shumë përbërës të tjerë. Ndikimi i tyre në shëndet vjen nga një sërë procesesh që ndërveprojnë me njëri-tjetrin, ku reagimet interaktive të qelizave ndaj stresit mund të luajnë një rol krahas mekanizmave të tjerë. Shkencëtarët kanë kaluar dekada duke studiuar mënyrat e ndërlikuara se si qelizat dallojnë dhe përshtaten ndaj llojeve të ndryshme të stresit. Të kuptuarit e mënyrës se si aktivizohen këto mekanizma mbrojtës mund të jetë i dobishëm përtej ushqyerjes. Studiuesit po e përdorin tashmë këtë njohuri për të zhvilluar ilaçe që aktivizojnë sistemet mbrojtëse të qelizave si trajtime për sëmundje të ndryshme. Një shembull është omaveloxolone, i cili aktivizon NRF2. Në prill të vitit 2025, ai u bë ilaçi i parë i miratuar në Mbretërinë e Bashkuar posaçërisht për ataksinë e Friedreich-ut, një sëmundje e rrallë e trashëguar që dëmton gradualisht sistemin nervor dhe shkakton probleme me lëvizjen. Në një provë klinike 48-javore, personat që morën ilaçin patën rezultate më të mira në një vlerësim të dëmtimit fizik sesa ata që morën placebo. Ashtu si me të gjitha ilaçet, ekzistojnë edhe rreziqe të mundshme. Aktivizimi shumë i fortë ose për një kohë tepër të gjatë i një reagimi qelizor ndaj stresit mund të ketë pasoja të dëmshme. Prandaj, studiuesit duhet të përcaktojnë se cilat reagime ndaj stresit mund të synohen në mënyrë të sigurt dhe cilat sëmundje mund të përfitojnë prej tyre. Hormeza nuk do të thotë se ekspozimi i qëllimshëm ndaj ndotjes, rrezatimit ultravjollcë ose faktorëve të tjerë të rrezikshëm është i dobishëm. Ajo gjithashtu nuk tregon se suplementet që tregtohen si aktivizues të NRF2 janë të dobishme për njerëzit e shëndetshëm. Doza, kohëzgjatja dhe lloji i stresit ndikojnë të gjitha në mënyrën se si reagojnë qelizat. Në fund të fundit, qelizat e trupit janë vazhdimisht të ekspozuara ndaj faktorëve që mund t’i dëmtojnë. Kur një sfidë është e kufizuar, sistemet mbrojtëse të qelizave mund të përshtaten dhe t’i bëjnë ato më të afta për të përballuar stresin e mëvonshëm. Ky proces, hormeza, mund të ndihmojë në shpjegimin e disa prej përfitimeve shëndetësore të aktivitetit të rregullt fizik dhe të një ushqyerjeje të pasur me fruta e perime. Ndërsa shkencëtarët kuptojnë më mirë hormezën dhe mënyrën se si qelizat mbrohen, ilaçet e krijuara për të aktivizuar në mënyrë të kontrolluar këta mekanizma mund të hapin rrugë të reja për trajtimin e sëmundjeve të caktuara. /Medical xpress – Syri.net
