Prof. Charles Swanton zbulon zbulimet alarmante që po ndryshojnë njohuritë tona për sëmundjen dhe mënyrën se si mund të mbrohemi prej saj. Shumë pacientë më të rinj me kancer të zorrës së trashë nuk kanë qenë kurrë obezë, thotë Prof. Swanton.Lexo edhe:Mund të paralajmërojë vdekjen e papritur! Zbulimi i ri me inteligjencën artificiale që po habit shkencëtarët Prof. Swanton beson se inflamacioni mund të jetë pjesa që mungon në enigmën e të kuptuarit të mënyrës se si zhvillohen tumoret. Në serinë tonë “Vështrimi i ekspertit” ju sjellim këshilla të specializuara shëndetësore nga profesionistë. Në këtë artikull, dëgjojmë Prof. Charles Swanton, një studiues i njohur i kancerit, profesor i mjekësisë së kancerit në University College London, drejtor klinik në Francis Crick Institute dhe onkolog konsulent i specializuar në kancerin e mushkërive. Kërkimet e tij përqendrohen në mënyrën se si zhvillohen kanceret, si evoluojnë dhe si bëhen rezistente ndaj trajtimit. Kur isha mjek në specializim në spitalin Royal Marsden, në vitin 2004, vendosa të shqyrtoja se sa pacientë nën moshën 50 vjeç ishin diagnostikuar me kancer të zorrës së trashë gjatë pesë viteve të mëparshme. M'u desh shumë kohë duke shqyrtuar kartelat mjekësore për të gjetur më pak se 50 raste. Sot drejtoj një takim ku shqyrtojmë gjenetikën e pacientëve me kancer dhe pothuajse çdo javë diskutojmë të paktën një rast të kancerit të zorrës së trashë te një person nën moshën 50 vjeç, ndonjëherë edhe dy ose tre raste. Raste të tilla ishin të pazakonta deri para vetëm 10 vitesh. Ndonëse kjo bazohet në përvojën time personale dhe nuk përbën prova statistikore, ky trend duket se pasqyron të dhënat që tregojnë një rritje të rasteve. Të dhënat e fundit nga Fondacioni Botëror për Kërkimin e Kancerit tregojnë se më shumë se gjashtë lloje kanceri po shtohen te të rinjtë (moshat 20-49 vjeç) në Angli, përfshirë kancerin e prostatës, zorrës së trashë, veshkave, mitrës, gjirit, pankreasit dhe mëlçisë. Diagnostikimet e kancerit të prostatës te personat nën 50 vjeç janë pothuajse katërfishuar që nga viti 2001, ndërsa rastet e kancerit të zorrës së trashë, veshkave dhe mitrës janë më shumë se dyfishuar. Si shkencëtar i kancerit, i cili trajton edhe pacientë, këto zhvillime më shqetësojnë thellësisht. Por dua gjithashtu t'i vendos në perspektivën e duhur. Kanceri i zorrës së trashë me fillim të hershëm mbetet relativisht i rrallë. Po flasim për një rritje nga afërsisht katër në tetë raste për 100.000 persona. Krahasojeni këtë me kancerin e mushkërive të lidhur me duhanpirjen te pacientët më të moshuar, ku incidenca mund të arrijë rreth 300 raste për 100.000 persona. Nuk duhet t'i frikësojmë njerëzit pa arsye. Po ashtu, nuk duhet të pretendojmë se ekziston një shpjegim i vetëm dhe i thjeshtë për atë që po ndodh. Pse po shtohet kanceri te të rinjtë dhe pse ende nuk e dimë përgjigjen Dyshoj se arsyet janë komplekse dhe të ndryshme, madje edhe brenda llojeve të veçanta të kancerit. Disa nga rritjet mund të pasqyrojnë përmirësimin e zbulimit të sëmundjes. Për shembull, në rastin e kancerit të prostatës, më shumë burra janë të vetëdijshëm për testimin PSA dhe po e kërkojnë atë te mjekët e tyre të familjes. Sa më shumë të testosh, aq më shumë raste kanceri zbulon. Shpjegime të tjera janë biologjike. Le të marrim si shembull kancerin e gjirit. Gratë po lindin më pak fëmijë dhe po i lindin ata në mosha më të mëdha, të dyja këto faktorë të njohur rreziku. Vajzat e reja gjithashtu po e fillojnë menstruacionin në mosha më të hershme gjë që mund të lidhet me ndryshimet në ushqyerje dhe marrjen e kalorive dhe kjo shoqërohet gjithashtu me një rrezik të shtuar. Nga pikëpamja biologjike, lindja e fëmijëve në moshë më të hershme mund të ulë rrezikun e kancerit të gjirit, por kjo nuk është gjithmonë në përputhje me presionet ekonomike të jetës moderne. Pastaj kemi obezitetin, i cili lidhet me disa lloje kanceri, përfshirë kancerin e zorrës së trashë, mëlçisë, pankreasit, veshkave, endometrit dhe kancerin e gjirit pas menopauzës. Por pyetja vërtet e rëndësishme është pse obeziteti lidhet me kancerin. Dhe kjo më çon te një nga zbulimet më emocionuese në kërkimin e kancerit gjatë viteve të fundit. Zbulimi madhor që po ndryshon gjithçka që mendonim se dinim për kancerin Për vite me radhë, shkencëtarët besonin se kanceri shkaktohej kryesisht nga mutacionet në ADN-në e një qelize. Deri relativisht vonë, isha i bindur se kanceri ishte një sëmundje e një qelize të vetme, pothuajse tërësisht e varur nga fitimi i mutacioneve të favorshme brenda asaj qelize të parë. Por gjithnjë e më shumë po zbulojmë se vetëm mutacionet shpesh nuk janë të mjaftueshme. Tashmë e dimë nga studimet e indeve të shëndetshme njerëzore se miliarda qeliza në trupin e një personi të shëndetshëm 60-vjeçar mbartin mutacione të lidhura me kancerin dhe këto mutacione bëhen gjithnjë e më të zakonshme me kalimin e moshës. Megjithatë, këto qeliza pothuajse asnjëherë nuk zhvillohen në tumore. Dyshimi që po rritet në këtë fushë është se inflamacioni mund të jetë pjesa që mungon në enigmë, duke ndihmuar të shpjegohet pse vetëm një qelizë që mbart një mutacion kanceroz bëhet malinje, ndërsa miliarda të tjera jo. Ende nuk e kuptojmë saktësisht se si ndodh kjo, por identifikimi i mekanizmit mund të transformojë parandalimin e kancerit. Ndër arsyet që mund të qëndrojnë pas kësaj është ndotja e ajrit. Një studim i publikuar në revistën Nature në vitin 2023 tregoi se si ndotja e ajrit mund të nxisë kancerin e mushkërive duke shkaktuar një përgjigje inflamatore në indet që tashmë përmbajnë mutacione të lidhura me kancerin. Obeziteti lidhet gjithashtu me inflamacionin kronik. E njëjta gjë vlen edhe për duhanpirjen dhe konsumimin kronik të alkoolit. Po shfaqen gjithashtu prova se disa modele ushqyerjeje, si konsumimi i ushqimeve ultra të përpunuara, mund të kontribuojnë në inflamacionin kronik të zorrëve. Obeziteti lidhet me inflamacionin kronik, për të cilin shkencëtarët besojnë se mund të luajë një rol kyç në zhvillimin e kancerit. Bakteret e fëmijërisë që mund të ndihmojnë në shpjegimin e kancerit të zorrës së trashë te të rinjtë Ekziston një mundësi interesante që ekspozimi ndaj disa baktereve gjatë fëmijërisë mund të kontribuojë në zhvillimin e kancerit disa dekada më vonë. Kjo lidhet me një lloj të bakterit E. coli, i cili prodhon një toksinë të quajtur kolibaktinë, e aftë të dëmtojë ADN-në. Një studim i vitit 2025, i publikuar në revistën Nature, i cili analizoi gjenomet e pothuajse 1.000 rasteve të kancerit të zorrës së trashë, identifikoi modele të veçanta të dëmtimit të ADN-së të lidhura me këtë toksinë. Në mënyrë të habitshme, këto shenja gjenetike ishin rreth tri herë më të zakonshme te pacientët e diagnostikuar nën moshën 40 vjeç sesa te ata mbi 70 vjeç. Pse brezat më të rinj mund të jenë ekspozuar më shpesh ndaj këtyre baktereve? A kanë ndryshuar mënyrat tona të të ushqyerit? A janë bakteret më të përhapura? A mund të jetë diçka duke ndikuar në shtresën mbrojtëse të zorrëve tona, duke u lejuar baktereve të arrijnë te qelizat e pambrojtura? Thjesht nuk e dimë. Por këto janë drejtime premtuese kërkimi, me të cilat po punojnë ekipet e programit Grand Challenge të organizatës Cancer Research UK. Ekzistojnë gjithashtu prova për një efekt të lidhur me brezin e lindjes: njerëzit e lindur në vitet 1980 dhe 1990 duket se përballen me një rrezik më të madh për kancer të zorrës së trashë me fillim të hershëm sesa ata të lindur disa dekada më parë. Diçka mund të ketë ndryshuar në mjedisin ose mënyrën tonë të jetesës, por identifikimi i saj është një sfidë e jashtëzakonshme shkencore. Në fund të fundit, shumica prej nesh mezi arrin të kujtojë se çfarë ka ngrënë dje, e jo më se çfarë ka ngrënë kur ishte 13 vjeç. A mund të jenë ushqimet ultra të përpunuara një tjetër pjesë që mungon në këtë enigmë? Një pyetje e rëndësishme është nëse vetë obeziteti e rrit rrezikun e kancerit apo nëse përgjegjës është diçka që gjendet në ushqimet që lidhen me shtimin në peshë. Ushqimet ultra të përpunuara kanë tërhequr vëmendje të konsiderueshme dhe po shfaqen prova që i lidhin ato me polipet e zorrës së trashë, të cilat mund të jenë pararendëse të kancerit. Një studim i vitit 2025, ku morën pjesë më shumë se 29.000 gra, zbuloi se ato që konsumonin sasinë më të madhe të ushqimeve ultra të përpunuara kishin 45 për qind më shumë gjasa të zhvillonin adenoma konvencionale të zorrës së trashë formacione që mund t'i paraprijnë kancerit krahasuar me ato që konsumonin sasinë më të vogël. Por një lidhje statistikore nuk është provë e shkakësisë. Ende nuk e dimë nëse përgjegjëse është marrja e tepërt e kalorive, përbërës të caktuar apo diçka tjetër. Mikroplastikat dhe ekspozimet e tjera mjedisore po hetohen gjithashtu, por nuk kemi prova për të thënë se ato janë shkaktare të kësaj rritjeje. Është e rëndësishme të jemi të qartë për këto pasiguri. Shumë pacientë më të rinj me kancer të zorrës së trashë nuk kanë qenë kurrë obezë, gjë që është një tjetër arsye pse nuk besoj se shtimi në peshë dhe mënyra sedentare e jetesës e shpjegojnë të gjithë këtë fenomen. Prof. Charles Swanton beson se inflamacioni mund të jetë pjesa që mungon në enigmën e të kuptuarit të mënyrës se si zhvillohen tumoret. Shumë pacientë më të rinj me kancer të zorrës së trashë nuk kanë qenë kurrë obezë, thotë Prof. Swanton. Vaksina kundër kancerit që shpresoj ta shoh gjatë jetës sime Në fund të fundit, shpresa më e madhe qëndron te të kuptuarit pse disa qeliza të mutuara shndërrohen në qeliza kanceroze, ndërsa miliarda të tjera jo. Ambicia ime gjatë dekadës së ardhshme është të ndihmoj në parandalimin e kancerit të mushkërive. Në UCL dhe Oxford, po punojmë së bashku me kolegët tanë për LungVax, një qasje vaksinimi që fillimisht synon parandalimin e kancerit të mushkërive. Po hetojmë gjithashtu nëse bllokimi i disa rrugëve të veçanta inflamatore mund të ulë rrezikun si për kancerin e mushkërive, ashtu edhe për sëmundjet kardiovaskulare. Imagjinoni të mund të ndërhyni përpara se të zhvillohet kanceri, në vend që të prisni derisa ai të kërkojë trajtim. Imagjinoni një botë ku mund të vonojmë ose parandalojmë më shumë raste kanceri dhe sëmundjesh kardiovaskulare. Kjo është ajo që më emocionon më shumë. Ishte në vitin 1991, kur studioja në fakultetin e mjekësisë Barts, që vendosa të specializohesha në onkologji, pasi një anëtar i afërt i familjes sime u diagnostikua me limfomë. Pasi ai u trajtua me sukses me kimioterapi dhe radioterapi, kuptova se kërkimet e kujdesshme shkencore dhe mjekësore, të kryera vite përpara diagnozës së tij, mund të shpëtonin jetë dhe dëshiroja të bëhesha pjesë e kësaj pune. Më shumë se 30 vjet më vonë, kjo mbetet ende arsyeja që më motivon dhe jam po aq i emocionuar sa gjithmonë për potencialin që ka shkenca kërkimore për të përmirësuar jetën e pacientëve. Parandalimi i kancerit është një proces i ngadaltë shkencor. Por besoj se po fillojmë t'i kuptojmë pjesët që mungojnë në këtë enigmë më mirë se kurrë më parë. Dhe kjo më jep shpresë të jashtëzakonshme. Pesë gjërat që do t'i këshilloja kujtdo të bëjë për të ulur rrezikun
Mos pini duhan dhe mendohuni mirë përpara se të përdorni cigare elektronike Njerëzit shpesh më kërkojnë t'i rendis ndryshimet në stilin e jetesës që mund të ulin rrezikun e kancerit. Përgjigjja ime është e thjeshtë: mos pini duhan. Duhanpirja mbetet faktori më i madh i shmangshëm i rrezikut për kancer, me një diferencë të konsiderueshme nga të tjerët. Ajo rrit gjithashtu rrezikun e infarktit të zemrës, goditjes në tru dhe demencës vaskulare. Unë nuk pi duhan dhe do t'i këshilloja të gjithë ata që pinë ta lënë atë. Nuk është kurrë vonë. Megjithëse jam i bindur se përdorimi i cigareve elektronike është më i sigurt sesa pirja e cigareve të zakonshme, nuk e dimë se sa më i sigurt është, sepse ende nuk kemi prova afatgjata. Sigurisht që nuk do t'i këshilloja një personi që nuk pi duhan të fillojë përdorimin e cigareve elektronike dhe jam i shqetësuar nga të dhënat në Mbretërinë e Bashkuar, të cilat tregojnë se më shumë se një milion të rritur që nuk kanë qenë kurrë duhanpirës të rregullt tani përdorin rregullisht cigare elektronike. Është gjithashtu e rëndësishme të mos sugjerohet se duhani, mishi i kuq, obeziteti dhe ndotja e ajrit paraqesin të njëjtin nivel rreziku. Nuk është kështu. Duhanpirja i tejkalon të gjithë faktorët e tjerë. Kini kujdes me sasinë e alkoolit që konsumoni Alkooli është një tjetër faktor i njohur rreziku për kancerin, veçanërisht për kancerin e zorrës së trashë, gjirit dhe mëlçisë. Nuk ekziston një sasi plotësisht e sigurt që mund të rekomandoj. Por unë ende pi verë kur shoqërohem me miqtë ose marr pjesë në darka pune. I njoh rreziqet dhe përpiqem të zvogëloj ekspozimin ndaj faktorëve të tjerë të rrezikut për kancer, sa herë që kam mundësi. Ushqehuni mirë, por mos e privoni veten nga kënaqësitë Kur isha fëmijë, isha disi mbipeshë dhe natyrshëm kam shumë oreks. Më pëlqejnë shumë hamburgerët e mirë, darkat me miqtë dhe, po, ha edhe biskota dhe ëmbëlsira mes vakteve. Por përpiqem të kufizoj ushqimet me yndyrë dhe karbohidratet e tepërta, si dhe të konsumoj shumë fruta dhe perime, të cilat, fatmirësisht, më pëlqejnë vërtet. Jam gjithashtu i ndërgjegjshëm për nevojën për të balancuar atë që konsumoj me energjinë që shpenzoj. Në fund të çdo dite, llogaris përafërsisht nëse kam marrë më shumë kalori sesa kam djegur. Nëse kam ngrënë më shumë seç duhet, mund të bëj pak më shumë aktivitet fizik gjatë fundjavës. Ndoshta është një qasje disi e pazakontë, por për mua funksionon. Përpiquni të kufizoni ushqimet me yndyrë dhe karbohidratet e tepërta, si dhe të konsumoni shumë fruta dhe perime. Gjeni një rutinë aktiviteti fizik që ju pëlqen vërtet Nuk jam një sportist i lindur, por në moshën 54-vjeçare kam zbuluar çiklizmin dhe përshkoj rreth 100 kilometra në javë. Gjithashtu, sa herë që është e mundur, shkoj në punë me biçikletë. Kohët e fundit kam filluar edhe tenisin dhe vrapimin. Jam një lojtar tenisi shumë i dobët dhe një vrapues edhe më i keq, por çelësi është të gjeni një aktivitet që ju pëlqen. Aktiviteti fizik ndihmon në kontrollin e oreksit dhe të peshës, gjë që ka rëndësi, sepse obeziteti lidhet jo vetëm me kancerin, por edhe me diabetin, sëmundjet kardiovaskulare dhe problemet e kyçeve. Ai gjithashtu përmirëson humorin dhe ju largon mendjen nga presionet e punës. Merreni seriozisht gjumin tuaj edhe pse rreziqet për kancerin nuk janë ende të qarta Edhe zakonet e mia nuk janë të përsosura. Vuaj nga pagjumësia kronike, shpesh fle vetëm katër ose pesë orë në natë dhe zgjohem disa herë. Ne ende nuk e kuptojmë shumë mirë marrëdhënien midis gjumit, stresit dhe kancerit, ndaj nuk do të pretendoja se gjumi im i dobët po shkakton kancer. Por shqetësohem për pasojat që mund të ketë kjo për shëndetin tim afatgjatë./TheTelegraph

