Foto Ilustruese / 109 vjet pas Revolucionit Bolshevik, protestat që kanë përfshirë Europën rikthejnë në qendër të debatit një çështje themelore: A mund të ndërtojmë një sistem që garanton jetesë normale për çdo njeri, pa sakrifikuar lirinë dhe pa pritur shpërthimin e një revolucioni tjetër? Më 7 nëntor 1917, bolshevikët morën pushtetin në Petrograd duke premtuar paqe, bukë dhe tokë. Rusia e asaj kohe kishte gjithçka që mund ta çonte një shoqëri drejt shpërthimit: luftë, uri, pabarazi dhe një klasë sunduese që kishte humbur lidhjen me njerëzit. Lenini premtoi t'i jepte fund padrejtësisë. Revolucioni përmbysi rendin e vjetër, por sistemi që lindi prej tij ndërtoi një pushtet absolut, i cili më vonë prodhoi terror, kampe përqendrimi dhe miliona viktima.
Kanë kaluar 109 vjet. Njerëzimi ka përjetuar dy luftëra botërore, fashizmin, nazizmin, komunizmin dhe Luftën e Ftohtë. Ka njohur edhe një zhvillim ekonomik e teknologjik që brezat e vitit 1917 nuk mund ta përfytyronin. Megjithatë, pyetjet më të thjeshta të jetës njerëzore vazhdojnë të mbeten pa përgjigje për miliona njerëz: Si të sigurojnë një shtëpi? Si të ushqejnë familjen? Si të shkollojnë fëmijët? Si të përballojnë sëmundjen dhe pleqërinë?
Nga Parisi në Madrid, nga Roma në Bruksel, nga Lisbona në Tiranë, protestat e muajve të fundit kanë nxjerrë në rrugë studentë, punëtorë, pensionistë dhe familje që nuk përballojnë më koston e jetesës. Shkaqet ndryshojnë nga një vend në tjetrin. Diku qytetarët kundërshtojnë çmimet e banesave, diku kërkojnë paga më të larta, diku protestojnë për arsimin dhe shërbimet publike. Në disa qytete, protestat kanë përfunduar edhe në përleshje të dhunshme. Megjithatë, pas këtyre kërkesave qëndron një shqetësim i përbashkët: ekonomia zhvillohet, ndërsa një pjesë e qytetarëve e kanë gjithnjë e më të vështirë të sigurojnë kushtet themelore të jetesës.
Këtu fillon debati që politika sot nuk mund ta shmangë më.
Në vitin 1917, njerëzit luftonin për bukën sepse prodhimi ishte i pamjaftueshëm, lufta kishte shkatërruar ekonominë dhe shpërndarja e ushqimeve kishte dështuar. Sot, njerëzimi zotëron kapacitete prodhuese, teknologji dhe pasuri materiale që mund të mbështesin një standard shumë më të lartë jetese. Problemi nuk qëndron vetëm te sasia e pasurisë që krijojmë, por edhe te mënyra si e shpërndajmë dhe te mundësia që ka secili për të përfituar prej saj.
A mund ta quajmë të drejtë një sistem ku dikush zotëron pasuri që nuk mund t'i shpenzojë gjatë dhjetëra jetëve, ndërsa një tjetër punon çdo ditë dhe nuk arrin të paguajë qiranë?
Nuk kemi nevojë të rikthejmë teoritë që kërkuan barazinë përmes zhdukjes së pronës private dhe shtypjes së lirive. Historia e ka provuar çmimin e tyre. Kemi nevojë të rishikojmë marrëdhënien mes pasurisë, punës dhe të drejtës për një jetë normale.
Një sistem i ri ekonomik dhe shoqëror duhet të nisë nga një parim i thjeshtë: askush nuk duhet ta fillojë jetën duke luftuar për mbijetesë. Ushqimi, strehimi, arsimi, kujdesi shëndetësor dhe siguria minimale ekonomike duhet të përbëjnë bazën mbi të cilën ndërtohet konkurrenca.
Le të konkurrojnë njerëzit për të krijuar më shumë, për të shpikur, për të ndërtuar sipërmarrje, për të fituar dhe për t'u pasuruar. Konkurrenca nxit zhvillimin, por ajo humbet kuptimin e mundësive të barabarta kur një fëmijë ka gjithçka që në lindje dhe një tjetër nuk ka asgjë.
Shoqëria duhet t'ua garantojë të dyve mundësinë për të nisur nga një standart. Më pas, talenti, puna, aftësia dhe zgjedhjet individuale mund të përcaktojnë rrugët e tyre.
Kjo kërkon një rishpërndarje më të drejtë të pasurisë. Tatim progresiv mbi të ardhurat dhe pasuritë e mëdha, luftë kundër monopoleve, mbrojtje të pagave, shërbime publike cilësore dhe politika që e bëjnë strehimin të përballueshëm. Këto masa nuk e përjashtojnë ekonominë e tregut. Përkundrazi, mund ta bëjnë atë më konkurruese duke u dhënë më shumë njerëzve mundësinë të marrin pjesë në të.
Natyrisht, rishpërndarja kërkon institucione që administrojnë me përgjegjësi paratë publike. Një shtet që mbledh më shumë taksa, por i shpërdoron ato për korrupsion, klientelizëm dhe privilegje politike, nuk e zgjidh pabarazinë. Ai vetëm ndryshon duart që kontrollojnë pasurinë.
Europa ka ndërtuar gjatë dekadave sisteme të mbrojtjes shoqërore që kanë përmirësuar jetën e miliona qytetarëve. Megjithatë, kriza e strehimit, pasiguria e punës dhe rritja e kostos së jetesës tregojnë se këto sisteme kërkojnë përshtatje me ekonominë e sotme.
Inteligjenca artificiale dhe automatizimi e bëjnë këtë debat edhe më të rëndësishëm. Nëse teknologjia rrit prodhimin dhe fitimet duke pakësuar nevojën për punën e njerëzve në disa sektorë, shoqëritë duhet të vendosin se si do t'i shpërndajnë përfitimet e këtij zhvillimi. A do të shërbejë përparimi teknologjik për të përmirësuar jetën e shumicës, apo do ta përqendrojë edhe më shumë pasurinë?
Këto janë pyetje politike që kërkojnë përgjigje përpara se pakënaqësia të shndërrohet në një krizë më të thellë shoqërore.
Revolucioni i Tetorit na mësoi se varfëria dhe padrejtësia mund t'i japin forcë një revolte, por nuk garantojnë që pushteti i ri do të jetë më i drejtë. Historia e shekullit XX na mësoi gjithashtu se përqendrimi i pushtetit, qoftë në emër të kombit, klasës apo një ideologjie, mund të shkatërrojë liritë që premton të mbrojë.
Prandaj, sfida e shekullit XXI është të ndërtojë një marrëveshje të re shoqërore, ku liria politike dhe siguria ekonomike të mbështesin njëra-tjetrën.
Nuk ka asnjë arsye ekonomike apo njerëzore që konkurrenca të fillojë te buka e përditshme, te çatia mbi kokë apo te mundësia për të kuruar një fëmijë. Konkurrenca duhet të fillojë përtej këtyre nevojave, në hapësirën ku njerëzit krijojnë, zhvillohen dhe ndërtojnë mirëqenien e tyre.
Në vitin 1917, njerëzit kërkuan një revolucion sepse sistemi nuk u jepte mundësi të jetonin. Sot, bota ka mjetet për të ndërtuar një sistem që u garanton njerëzve kushtet themelore të jetesës, pa ua marrë lirinë.
Ndoshta mënyra më e mirë për të mos pasur një tjetër Tetor është të ndërtojmë një botë ku askush nuk ka nevojë të bëjë revolucion për të siguruar bukën e përditshme./Pamfleti
revolta bota është më e pasur gjergj zefi Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Editorial Nuk mund të fshiheni pas budallallëkut! 6 Nëntor 2026, 11:3311:33Editorial A mësuan gjë arrogantët e Tiranës nga zgjedhjet në Amerikë? 5 Nëntor 2026, 11:2011:20Editorial E marta e zezë e Edi Ramës 4 Nëntor 2026, 10:2510:25Editorial Tetë portat e fatit amerikan 3 Nëntor 2026, 12:0812:08Editorial Të luash me zjarrin 2 Nëntor 2026, 11:0011:00Editorial Hija e Vaterlosë mbi Uashington 1 Nëntor 2026, 11:2411:24Editorial