Kriza politike dhe institucionale në Izrael shkon përtej qeverisjes së Benjamin Netanyahut dhe luftës në Gaza. Mungesa e një kushtetute, dobësimi i mekanizmave të kontrollit të pushtetit dhe vazhdimi i kontrollit mbi territoret palestineze kanë nxjerrë në pah kontradiktat e një sistemi demokratik që, sipas një analize të botuar në Foreign Affairs, nuk ka arritur të ndërtojë themele të plota kushtetuese... Kriza që përfshiu Izraelin pas sulmit të Hamasit më 7 tetor 2023 dhe luftës që pasoi në Rripin e Gazës nuk mund të kuptohet vetëm përmes zhvillimeve ushtarake dhe përplasjeve politike të viteve të fundit. Në themel të saj qëndrojnë probleme institucionale që kanë shoqëruar shtetin izraelit që nga krijimi i tij dhe që, me kalimin e kohës, kanë ndikuar si në funksionimin e demokracisë, ashtu edhe në marrëdhëniet me palestinezët.
Lufta i bëri këto dobësi më të dukshme, por nuk i krijoi ato. Përpara tetorit 2023, qindra mijëra izraelitë kishin dalë në rrugë për të kundërshtuar reformën gjyqësore të qeverisë së Benjamin Netanyahut, të cilën e konsideronin kërcënim për pavarësinë e institucioneve. Protestat zbuluan se mekanizmat që duhet të kufizonin pushtetin ekzekutiv ishin më të brishtë nga sa kishte menduar një pjesë e madhe e shoqërisë.
Në qendër të këtij problemi qëndron një veçori e sistemit politik izraelit: mungesa e një kushtetute të plotë që përcakton qartë marrëdhëniet ndërmjet pushteteve dhe garanton në mënyrë të barabartë të drejtat themelore të qytetarëve.
Një shtet pa themele të plota kushtetuese
Kur Izraeli shpalli pavarësinë në vitin 1948, drejtuesit e tij kishin diskutuar mundësinë e hartimit të një kushtetute demokratike. Edhe plani i ndarjes së Palestinës, i miratuar nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara në vitin 1947, parashikonte që shtetet e ardhshme hebre dhe arabe të miratonin kushtetuta që garantonin të drejtat dhe liritë themelore.
Megjithatë, kryeministri i parë izraelit, David Ben-Gurion, kundërshtoi më vonë miratimin e një kushtetute. Në këtë qëndrim ndikuan shqetësimet për kufizimin e kompetencave qeveritare, marrëdhëniet me partitë fetare dhe çështja e statusit të popullsisë arabe që kishte mbetur brenda kufijve të shtetit të ri.
Në vend të një kushtetute të vetme, Izraeli ndërtoi gradualisht një sistem Ligjesh Themelore, të cilat rregullojnë funksionimin e institucioneve dhe disa të drejta individuale. Por shumica e këtyre ligjeve nuk gëzojnë mbrojtjen që zakonisht u ofrohet dispozitave kushtetuese në demokracitë e tjera. Parlamenti izraelit, Knesseti, mund t'i ndryshojë shumë prej tyre përmes procedurave të zakonshme legjislative.
Kjo ka krijuar një sistem ku shumicat parlamentare kanë hapësirë të konsiderueshme për të ndryshuar rregullat institucionale. Në mungesë të një kushtetute që përcakton kufizime të qarta, Gjykata e Lartë ka marrë një rol të rëndësishëm në mbrojtjen e të drejtave dhe kontrollin e veprimtarisë qeveritare.
Megjithatë, kjo zgjidhje ka mbetur vazhdimisht objekt kundërshtimesh politike. Përfaqësues të së djathtës izraelite e kanë akuzuar gjyqësorin se ka zgjeruar kompetencat përtej mandatit të tij dhe se ka penguar zbatimin e vendimeve të shumicës së zgjedhur.
Përplasja ndërmjet këtyre dy koncepteve të qeverisjes është thelluar sidomos gjatë viteve të fundit, duke e kthyer gjyqësorin në një nga fushat kryesore të konfliktit politik.
Reforma gjyqësore dhe kufijtë e pushtetit
Rikthimi i Benjamin Netanyahut në pushtet në fund të vitit 2022, në krye të një koalicioni që përfshinte parti ultraortodokse dhe nacionaliste të së djathtës, krijoi kushtet për një përpjekje të gjerë për ndryshimin e sistemit gjyqësor.
Reforma e paraqitur në janar 2023 synonte të kufizonte kompetencat e Gjykatës së Lartë, të ndryshonte mënyrën e përzgjedhjes së gjyqtarëve dhe të rriste kontrollin e qeverisë mbi këshilltarët ligjorë të institucioneve.
Për qeverinë, ndryshimet përfaqësonin një korrigjim të ekuilibrit ndërmjet pushteteve. Sipas saj, gjyqësori kishte fituar ndikim të tepruar mbi vendimmarrjen politike dhe po kufizonte aftësinë e qeverisë për të zbatuar programin e saj.
Për kundërshtarët, reforma synonte pikërisht të kundërtën: dobësimin e institucioneve që mund të kontrollonin pushtetin ekzekutiv dhe të pengonin vendime në kundërshtim me parimet demokratike.
Përmasat e protestave treguan se debati kishte tejkaluar kufijtë e një reforme teknike. Në demonstrata morën pjesë përfaqësues të biznesit, universiteteve, sektorit të teknologjisë, shëndetësisë dhe organizatave qytetare. Edhe pjesëtarë të forcave rezerviste paralajmëruan se mund të ndërprisnin shërbimin, duke ngritur shqetësime për sigurinë kombëtare.
Por ndërsa protestuesit kërkonin mbrojtjen e institucioneve demokratike, një çështje thelbësore mbeti kryesisht jashtë debatit: marrëdhënia ndërmjet demokracisë izraelite dhe kontrollit mbi territoret palestineze.
Kjo ndarje përbën një nga kontradiktat kryesore të sistemit politik izraelit. Një shtet që garanton të drejta politike për qytetarët e tij ushtron njëkohësisht kontroll mbi miliona palestinezë që nuk gëzojnë të njëjtat të drejta dhe nuk kanë mundësi të ndikojnë në vendimet e autoriteteve që përcaktojnë shumë aspekte të jetës së tyre.
Çështja palestineze si pjesë e krizës demokratike
Mungesa e një rendi të plotë kushtetues lidhet edhe me faktin se Izraeli nuk ka përcaktuar përfundimisht kufijtë e sovranitetit të tij territorial.
Pas luftës së vitit 1967, Izraeli pushtoi Bregun Perëndimor, Jerusalemin Lindor, Gazën, Gadishullin e Sinait dhe Lartësitë e Golanit. Megjithëse më vonë ia ktheu Sinain Egjiptit dhe tërhoqi vendbanimet izraelite nga Gaza, statusi i territoreve të tjera vazhdoi të mbetej burim konflikti.
Zgjerimi i vendbanimeve izraelite në Bregun Perëndimor dhe politikat e aneksimit të mbështetura nga forca të së djathtës kanë thelluar mosmarrëveshjet mbi të ardhmen e këtyre territoreve.
Sipas analizës, mungesa e kufijve të përcaktuar qartë dhe e garancive të forta kushtetuese ka lejuar që kontrolli mbi territoret palestineze të shndërrohet gradualisht nga një gjendje e paraqitur fillimisht si e përkohshme në një pjesë të qëndrueshme të politikës shtetërore.
Kjo marrëdhënie ndikon drejtpërdrejt edhe në funksionimin e institucioneve izraelite. Forcat politike që mbështesin zgjerimin territorial e shohin kontrollin gjyqësor si pengesë të mundshme për realizimin e objektivave të tyre.
Në këtë kuptim, përpjekjet për dobësimin e gjyqësorit dhe politikat e aneksimit nuk përbëjnë domosdoshmërisht procese të ndara. Ato mund të shërbejnë si pjesë të së njëjtës strategji politike për të zgjeruar kompetencat e qeverisë dhe për të kufizuar kontrollin institucional mbi vendimet e saj.
Një tjetër problem lidhet me barazinë qytetare. Megjithëse Deklarata e Pavarësisë së Izraelit përmend barazinë e të drejtave, legjislacioni izraelit nuk përmban një garanci të përgjithshme dhe të shprehur qartë të barazisë për të gjithë qytetarët.
Ligji Themelor i vitit 2018, që e përcakton Izraelin si shtetin kombëtar të popullit hebre dhe ia njeh vetëm atij të drejtën e vetëvendosjes kombëtare brenda shtetit, e ka intensifikuar debatin mbi statusin e qytetarëve arabë dhe raportin ndërmjet identitetit kombëtar dhe barazisë demokratike.
Lufta në Gaza dhe thellimi i krizës së besimit
Sulmi i Hamasit më 7 tetor 2023 e zhvendosi vëmendjen e shoqërisë izraelite nga reforma gjyqësore te siguria kombëtare dhe lufta në Gaza. Megjithatë, konflikti nuk i zgjidhi përplasjet e mëparshme institucionale.
Përkundrazi, lufta i shtoi pyetjet mbi përgjegjësinë politike, funksionimin e institucioneve dhe aftësinë e qeverisë për të garantuar sigurinë e qytetarëve.
Dështimet e sigurisë që i paraprinë sulmit, vështirësitë për lirimin e pengjeve dhe mungesa e një strategjie të qartë për përfundimin e luftës ndikuan në rritjen e pakënaqësisë publike.
Sondazhet e vitit 2024, të cituara në analizë, treguan se një pjesë e konsiderueshme e izraelitëve dyshonin se vendimmarrja e Netanyahut ndikohej nga interesat e tij politike dhe nga nevoja për të ruajtur koalicionin qeverisës.
Ndërkohë, dhuna e kolonëve izraelitë ndaj palestinezëve në Bregun Perëndimor dhe dobësimi i zbatimit të ligjit ndaj autorëve të sulmeve ngritën shqetësime të tjera për funksionimin e shtetit ligjor.
Këto zhvillime tregojnë se një krizë sigurie mund të shoqërohet me dobësimin e institucioneve, veçanërisht kur mekanizmat demokratikë të kontrollit nuk kanë mbrojtje të qëndrueshme kushtetuese.
Për këtë arsye, zgjidhja e krizës politike nuk mund të kufizohet vetëm te përfundimi i luftës apo organizimi i zgjedhjeve të reja.
A mund të ndërtojë Izraeli një rend të ri demokratik?
Një rrugëdalje afatgjatë do të kërkonte ndryshime që shkojnë përtej zëvendësimit të qeverisë aktuale. Në qendër të tyre duhet të jetë ndërtimi i një rendi kushtetues që përcakton qartë ndarjen e pushteteve, garanton të drejtat individuale dhe vendos kufizime të qëndrueshme ndaj ndërhyrjeve politike në institucione.
Një kushtetutë e tillë duhet të trajtojë edhe marrëdhënien ndërmjet karakterit hebre të shtetit dhe barazisë së qytetarëve, përfshirë njohjen e të drejtave kulturore, gjuhësore dhe kolektive të pakicës palestineze.
Përvoja e vendeve të tjera demokratike tregon se njohja e identitetit kombëtar të shumicës mund të bashkëjetojë me garanci kushtetuese për pakicat, nëse institucionet mbështeten te parimi i barazisë përpara ligjit.
Megjithatë, një proces i tillë nuk mund ta shmangë çështjen palestineze. Për sa kohë Izraeli vazhdon të ushtrojë kontroll mbi territore dhe popullsi pa një zgjidhje të pranuar politike, kontradiktat ndërmjet sigurisë, sovranitetit dhe parimeve demokratike do të vazhdojnë.
Analiza argumenton se një proces i mirëfilltë kushtetues duhet të lidhet me një perspektivë të qartë për vetëvendosjen palestineze, mundësisht përmes krijimit të dy shteteve, me kufij të përcaktuar dhe marrëveshje që garantojnë sigurinë dhe bashkëpunimin.
Një zgjidhje e tillë mbetet e vështirë për shkak të mosbesimit të thellë, pasojave të luftës dhe qëndrimeve të kundërta politike. Megjithatë, mungesa e një perspektive të besueshme rrezikon ta kthejë gjendjen aktuale në një realitet të përhershëm.
Për Izraelin, kjo do të nënkuptonte vazhdimin e kontrollit mbi miliona palestinezë pa një zgjidhje të qartë të statusit të tyre politik. Në planin ndërkombëtar, një zhvillim i tillë mund të shtonte tensionet me aleatët perëndimorë, të cilët i mbështesin marrëdhëniet me Izraelin edhe te parimet e përbashkëta demokratike.
Në fund, sfida e Izraelit nuk është vetëm të përcaktojë se si do të përfjë lufta, por edhe çfarë modeli shtetëror dhe politik do të ndërtojë pas saj.
Një demokraci nuk mund të mbështetet për një kohë të pacaktuar vetëm te marrëveshjet politike, interpretimet gjyqësore dhe ekuilibrat e përkohshëm parlamentarë. Ajo ka nevojë për rregulla të qëndrueshme që kufizojnë pushtetin dhe mbrojnë të drejtat, pavarësisht se kush qeveris.
Prandaj, e ardhmja demokratike e Izraelit dhe perspektiva e paqes me palestinezët mbeten të lidhura ngushtë. Pa institucione që garantojnë barazinë dhe pa një zgjidhje politike për territoret e pushtuara, edhe ndryshimet në udhëheqjen politike rrezikojnë të sjellin vetëm përmirësime të përkohshme.
Përfundimi i luftës mund të krijojë kushtet për një fillim të ri, por qëndrueshmëria e tij do të varet nga gatishmëria e Izraelit për të rishikuar themelet e sistemit të vet demokratik. /Përshtati Pamfleti nga ForeignAffairs/izrael beteja shteti kushtetuta Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Rajoni dhe Bota “Nata e errësirës” trondit Francën; 70 mijë policë në rrugë, frikë nga shpërthimi i dhunës 31 Tetor 2026, 07:1807:18Rajoni dhe Bota Alarm lufte në Lindjen e Mesme/ Izraeli bëhet gati të godasë Iranin, SHBA nis transportin masiv të municioneve 31 Tetor 2026, 07:1207:12Rajoni dhe Bota Inteligjenca artificiale trondit gjigantët e teknologjisë, Google humbet mbi 500 miliardë dollarë 30 Tetor 2026, 22:5522:55Rajoni dhe Bota SHBA-ja mban të hapur Ngushticën e Hormuzit, por operacionet ushtarake po rëndojnë financat 30 Tetor 2026, 22:3022:30Rajoni dhe Bota “Jo foto me Lavrov”, evropianët shkaktojnë incident diplomatik në G20 30 Tetor 2026, 21:5821:58Rajoni dhe Bota Kaos në Poloni/ Pezullimi i kreut të Gjykatës Kushtetuese thellon krizën politike, qeveria dhe presidenca 'sherr' për drejtësinë 30 Tetor 2026, 21:4421:44Rajoni dhe Bota