Rasti i 71-vjeçarit Douglas Stewart Carter, i cili u lirua në Utah pas 41 vitesh në burg dhe në pritje të dënimit me vdekje, është vetëm një prej shembujve të shumtë që tregojnë pasojat e rënda të dënimeve të gabuara në Shtetet e Bashkuara. Carter u dënua në vitin 1985 për vrasjen e Eva Olesen dhe u ridënua në një gjyq të dytë në vitin 1992. Dënimi i tij u mbështet kryesisht në dëshmitë e dy personave dhe në një rrëfim, për të cilin Carter pretendonte prej dekadash se ishte marrë nën presion nga policia. Vite më vonë, të dy dëshmitarët pranuan se ishin paguar dhe se ndaj tyre ishte ushtruar presion nga policia për të dëshmuar kundër Carter. Ndërkohë, testet e reja të ADN-së të kryera në mostrat e ruajtura nga vendi i krimit nuk treguan përputhje me materialin e tij gjenetik. Gjykata Supreme e Utah kishte urdhëruar tashmë zhvillimin e një gjyqi të ri, duke iu referuar “gabimeve serioze” në hetimin e çështjes. Pas më shumë se katër dekadash pas hekurave, Carter u lirua. Rasti i tij nuk është i izoluar. Të dhënat e Projektit të Pafajësisë, organizata amerikane e njohur për përdorimin e ADN-së dhe rishikimin e çështjeve të personave të dënuar padrejtësisht, tregojnë përmasat e problemit. Deri në prill të vitit 2026, organizata kishte regjistruar 257 fitore gjyqësore për personat që ka përfaqësuar, ndërsa në 205 prej këtyre rasteve ADN-ja ka luajtur një rol vendimtar në përmbysjen e dënimit.
Në total, këta persona kanë kaluar rreth 4,102 vjet në burg, pavarësisht se më vonë dënimet e tyre janë rrëzuar ose janë liruar nga akuzat.
Pas kësaj shifre fshihen histori njerëzish që humbën vite, madje dekada të jetës së tyre, për shkak të gabimeve në hetime, dëshmive të pasakta, identifikimeve të gabuara, rrëfimeve të marra nën presion ose provave mjeko-ligjore që më vonë rezultuan të pasakta.
Kirk Bloodsworth, i dënuari me vdekje që u shpëtua nga ADN-ja
Një prej rasteve më të njohura është ai i Kirk Bloodsworth. Ai u dënua në vitin 1985 për përdhunimin dhe vrasjen e një vajze nëntëvjeçare në Maryland dhe u dënua me vdekje.
Bloodsworth këmbënguli që në fillim se ishte i pafajshëm. Dënimi i tij u mbështet kryesisht në deklaratat e dëshmitarëve. Vite më vonë, kur testimi i ADN-së filloi të përdorej në çështjet penale, u analizuan mostrat biologjike të ruajtura nga vendi i krimit.
Rezultatet treguan se Bloodsworth nuk ishte autori. Në vitin 1993, ai u bë i burgosuri i parë i dënuar me vdekje në SHBA që u lirua nga akuzat falë testimit të ADN-së.
Rasti mori një tjetër kthesë kur i njëjti material gjenetik u lidh me një tjetër person, i cili rezultoi të ishte autori i vërtetë i krimit.
Ronald Cotton, identifikimi që çoi në burg personin e gabuar
Një tjetër rast i njohur është ai i Ronald Cotton në Karolinën e Veriut.
Në vitin 1984, Jennifer Thompson u sulmua seksualisht dhe gjatë hetimit identifikoi Cotton si autorin. Identifikimi i saj ishte një nga provat kryesore në çështjen kundër tij.
Cotton e mohoi akuzën, por qëndroi në burg për më shumë se një dekadë. Në vitin 1995, testet e ADN-së treguan se materiali biologjik i gjetur në këtë rast nuk i përkiste atij.
Analizat e lidhën materialin me Bobby Poole, një person tjetër me precedentë për sulme seksuale. Cotton u lirua nga akuzat.
Çështja u bë një prej shembujve më të njohur të rrezikut që paraqet identifikimi i gabuar nga dëshmitarët okularë, veçanërisht kur identifikimi kryhet pas një ngjarjeje traumatike ose përmes procedurave problematike.
Pesë të rinjtë e Central Park
Një tjetër rast që tronditi opinionin publik amerikan ishte ai i pesë adoleshentëve të njohur më vonë si “Central Park Five”.
Në vitin 1989, pas sulmit brutal ndaj një gruaje që po vraponte në Central Park të Nju Jorkut, pesë adoleshentë të moshës 14 deri në 16 vjeç u arrestuan dhe u morën në pyetje për orë të gjata.
Të rinjtë dhanë rrëfime, por deklaratat e tyre përmbanin kontradikta dhe nuk përputheshin me njëra-tjetrën në disa pika kryesore. ADN-ja e gjetur në vendin e krimit gjithashtu nuk i lidhte ata me sulmin.
Pavarësisht kësaj, të pestë u dënuan.
Në vitin 2002, Matias Reyes, një person i dënuar për krime të tjera të dhunshme, pranoi se kishte kryer sulmin. Testet e ADN-së konfirmuan rrëfimin e tij dhe dënimet e pesë të rinjve u rrëzuan.
Çështja u shndërrua në një nga shembujt më të njohur në SHBA për rrezikun e rrëfimeve të rreme, veçanërisht kur të dyshuarit janë të mitur dhe përballen me marrje në pyetje të gjata e stresuese.
42 vite pas hekurave
Një tjetër histori e jashtëzakonshme është ajo e Ervin Harris në Alabama.
Harris ishte vetëm 20 vjeç kur u dënua për një përdhunim të kryer në vitin 1974. Një prej elementeve kryesore të çështjes ishte identifikimi i tij nga dëshmitarët.
Ai u dënua me 99 vjet burg dhe kaloi 42 vite pas hekurave. Në vitin 2017 u lirua me kusht, ndërsa në qershor 2026 dënimi i tij u rrëzua pas një rivlerësimi të çështjes dhe provave që lidhen me besueshmërinë e identifikimeve.
Harris ishte 20 vjeç kur hyri në burg dhe 62 vjeç kur u lirua. Brenda këtyre dy moshave qëndrojnë më shumë se katër dekada të jetës së tij.
Dëshmitë dhe rrëfimet, ndër faktorët kryesorë
Sipas të dhënave të Projektit të Pafajësisë, identifikimi i gabuar nga dëshmitarët okularë është i pranishëm në një pjesë të madhe të rasteve të organizatës. Në 62% të rasteve është evidentuar identifikim i gabuar nga dëshmitarët.
Në rreth 52% të rasteve është identifikuar përdorim i pasaktë ose problematik i shkencës mjeko-ligjore, ndërsa 29% përfshijnë rrëfime të rreme ose pranime faji.
Në rreth 19% të rasteve janë evidentuar gjithashtu informatorë ose dëshmitarë të pabesueshëm.
Këto raste kanë bërë që debati në SHBA të përqendrohet jo vetëm te lirimi i personave të dënuar padrejtësisht, por edhe te mënyra se si zhvillohen hetimet, kryhen identifikimet, merren në pyetje të dyshuarit dhe përdoren provat shkencore.
Gabimi që mund të dënojë dy persona
Pasojat e një dënimi të gabuar nuk kufizohen vetëm te personi që përfn në burg.
Sipas Projektit të Pafajësisë, në rastet e trajtuara prej tij janë identifikuar 89 autorë të vërtetë, të cilët më vonë janë lidhur me 101 krime të tjera të dhunshme, përfshirë 56 sulme seksuale, 22 vrasje dhe 23 vepra të tjera të dhunshme.
Kjo do të thotë se kur një person i pafajshëm dënohet, në disa raste autori i vërtetë mund të mbetet i lirë dhe të kryejë krime të tjera.
Vitet që nuk kthehen më
Të dhënat e Projektit të Pafajësisë tregojnë gjithashtu diferencën e madhe mes moshës së personave kur dënohen dhe moshës kur lirohen.
Personat në rastet e organizatës ishin mesatarisht rreth 27 vjeç kur u dënuan, ndërsa mosha mesatare kur u liruan ishte rreth 45 vjeç.
Rasti i Douglas Carter e tregon në mënyrë edhe më të qartë këtë kosto. Ai hyri në sistemin e drejtësisë si një i ri dhe doli prej tij në moshën 71-vjeçare, pasi kishte kaluar 41 vite pas hekurave.
Raste të tilla kanë nxitur diskutimin mbi mënyrën se si drejtësia duhet të trajtojë provat, dëshmitë dhe rrëfimet, sidomos kur teknologjitë e reja mund të ofrojnë mundësi për të rishikuar çështjet e vjetra.
Një dënim mund të rrëzohet dhe një person mund të lirohet nga burgu, por dekadat e humbura nuk mund të kthehen më. © BalkanWeb Për t’u bërë pjesë e grupit "Balkanweb" mjafton të klikoni: Join Group dhe kërkesa do t’ju aprovohet menjëherë. Grupi Balkanweb