Drejtësia / Nëse duam një shtet që funksionon mbi bazën e shtetit të së drejtës, nuk mund të kemi “krime lufte të tanëve” dhe “krime lufte të të tjerëve”. Mund të kemi vetëm krime të provuara, përgjegjësi individuale dhe një ligj që zbatohet njësoj për të gjithë... Në sfondin e reagimeve ndaj vendimit të shkallës së parë për Hashim Thaçin dhe të tjerët, qëndrimit ndaj Ratko Mlladiçit dhe përvojës së Malit të Zi me çështjen “Kaluđerski Laz”, është rikthyer në qendër të debatit mënyra se si trajtohen krimet e luftës, vendimet e gjykatave ndërkombëtare dhe përgjegjësia individuale.
Vendimi i Dhomave të Specializuara të Kosovës, por edhe varrimi i Mlladiçit në Beograd me nderime ushtarake dhe shtetërore, kanë nxjerrë sërish në pah një problem të vjetër të Ballkanit: prirjen për ta parë drejtësinë përmes filtrit të politikës, përkatësisë kombëtare dhe kujtesës së luftës.
Por këtu duhet bërë një dallim themelor. Të jesh i akuzuar, nuk është e njëjta gjë me të qenit i dënuar përfundimisht. Të jesh pjesë e një lëvizjeje rezistence, nuk të bën automatikisht përgjegjës për një krim lufte.
Po kështu, fakti që dikush ka qenë komandant nuk do të thotë vetvetiu se ka urdhëruar, lejuar apo nuk ka parandaluar një krim konkret. Në fund, përgjegjësia penale duhet të lidhet me veprime konkrete dhe me prova, jo me përkatësinë politike, ushtarake apo kombëtare.
Thaçi dhe të tjerët: Vendimi duhet kuptuar juridikisht
Më 16 shtator, Dhomat e Specializuara të Kosovës shpallën vendimin e shkallës së parë në çështjen kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Sipas gjykatës, të katërt u shpallën fajtorë për krime lufte që lidhen me arrestimin dhe ndalimin e paligjshëm ose arbitrar, trajtimin mizor, torturën dhe vrasjen.
Thaçi dhe Krasniqi u dënuan me nga 25 vjet burg, Veseli me 18 vjet dhe Selimi me 13 vjet. Vendimi është i shkallës së parë dhe mund të apelohet. Ky është një fakt juridik që duhet pranuar, pavarësisht bindjeve politike apo përkatësisë kombëtare. Por ai duhet edhe të kuptohet drejt.
Vendimi nuk është një gjykim ndaj shqiptarëve të Kosovës, ndaj një populli të tërë apo ndaj çdo personi që ka qenë pjesë e UÇK-së. Ai lidhet me përgjegjësinë penale të personave konkretë për vepra konkrete.
Historia e luftës në Kosovë, politikat e Beogradit dhe roli i formacioneve të ndryshme të armatosura, mund të debatohen dhe interpretohen ndryshe. Por kur një çështje arrin para një gjykate penale, standardi duhet të jetë prova.
Mlladiç: Një status tjetër juridik
Varrimi i Ratko Mlladiçit në Beograd më 7 shtator, me nderime ushtarake dhe praninë e figurave publike e politike, shkaktoi reagime të forta në rajon dhe nga institucione evropiane. Dallimi juridik është i qartë. Më 8 qershor 2021, Mekanizmi për Gjykatat Penale Ndërkombëtare konfirmoi dënimet e Mlladiçit për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe shkelje të ligjeve dhe zakoneve të luftës, duke lënë në fuqi dënimin me burgim të përjetshëm. Procesi gjyqësor ndaj tij ka përfunduar.
Kjo nuk nënkupton faj kolektiv për popullin serb. Përgjegjësia penale është individuale. Por një dënim përfundimtar është një fakt juridik dhe duhet trajtuar si i tillë. Në këtë kontekst, është e ligjshme të diskutohet se çfarë mesazhi përcjell një shtet kur një person i dënuar përfundimisht për krimet më të rënda ndërkombëtare përcillet me nderime shtetërore dhe ushtarake.
Çështja nuk është faji i një populli, por marrëdhënia e institucioneve me një vendim gjyqësor përfundimtar.
“Kaluđerski Laz”: Kufiri mes përgjegjësisë individuale dhe fajit kolektiv
Mali i Zi ka edhe përvojën e vet me krimet e luftës, ndër to çështjen “Kaluđerski Laz”, për të cilën u zhvillua një proces gjyqësor ndaj pjesëtarëve të formacioneve ushtarake të asaj kohe dhe që përfi me pafajësi. Leksioni juridik është i rëndësishëm: fakti që një krim ka ndodhur nuk do të thotë automatikisht se çdo pjesëtar i një njësie të pranishme në atë zonë është autor i tij.
Nëse disa ushtarë akuzohen për vrasjen e civilëve, duhet të provohet lidhja konkrete e secilit me veprën. Përkatësia në një njësi ushtarake nuk mjafton për të krijuar përgjegjësi penale.
E njëjta logjikë vlen edhe për komandantët. Një komandant mund të mbajë përgjegjësi nëse provohet se ka urdhëruar një krim.
Nëse akuzohet se nuk e ka parandaluar apo ndëshkuar atë, duhet të përcaktohet se çfarë dinte ose duhej të dinte, çfarë kontrolli kishte mbi vartësit dhe çfarë mundësish kishte për të ndërhyrë. Pra, përgjegjësia komanduese nuk buron thjesht nga grada. Edhe ajo duhet të mbështetet në fakte dhe prova konkrete.
Rezistenca nuk është imunitet, por as përkatësia nuk është faj
Në debatin publik dëgjohen dy qëndrime të kundërta. Sipas njërit, pjesëtarët e një lëvizjeje rezistence nuk mund të jenë kriminelë lufte. Sipas tjetrit, kush ka qenë pjesë e një formacioni që ka kryer krime është automatikisht përgjegjës. Asnjëri nga qëndrimet, nuk përputhet me parimin e përgjegjësisë individuale.
E drejta për të rezistuar, nuk i jep askujt të drejtën të kryejë krime lufte. Por as anëtarësia në një ushtri apo formacion që ka kryer krime nuk është provë, në vetvete, se një pjesëtar i caktuar ka kryer një krim. Prandaj mund të pranohet konteksti historik i një lufte çlirimtare dhe, në të njëjtën kohë, të kërkohet përgjegjësi për çdo krim që provohet individualisht.
Po kështu, mund të dënohen krimet e kryera nga pjesëtarë të një ushtrie pa iu atribuar faji kolektiv gjithë pjesëtarëve të saj apo një populli të tërë. Ky nuk është relativizim. Është zbatim i parimit të drejtësisë.
Mlladiç dhe Thaçi nuk janë e njëjta histori juridike
Ratko Mlladiç dhe Hashim Thaçi, nuk mund të vendosen në të njëjtin plan juridik. Nuk bëhet fjalë për të njëjtat fakte, për të njëjtin kontekst apo për të njëjtën fazë të procesit gjyqësor. Dënimi i Mlladiçit është përfundimtar, ndërsa vendimi ndaj Thaçit dhe të tjerëve është i shkallës së parë dhe mund të ankimohet.
Por ky dallim nuk nënkupton standarde të ndryshme. Nëse provohet se një pjesëtar i një lëvizjeje rezistence ka kryer krim lufte, ai duhet të mbajë përgjegjësi. Nëse nuk provohet se një pjesëtar i një ushtrie ka kryer një krim, ai nuk mund të dënohet vetëm për shkak të përkatësisë. I njëjti standard duhet të vlejë për të gjithë.
I njëjti standard për “tanët” dhe “të tjerët”
Pikërisht këtu vihet në provë shteti i së drejtës. Nuk mund të ketë një standard kur viktimat janë të një kombësie dhe një tjetër kur janë të një kombësie tjetër. Nuk mund të ketë një përkufizim të përgjegjësisë individuale për “tanët” dhe një tjetër për “të tjerët”.
Gjykatave duhet t’u lihet detyra e gjykimit, prokurorëve detyra e provimit të akuzave, të akuzuarve duhet t’u garantohet një proces i drejtë dhe viktimave e drejta për të vërtetën dhe dinjitetin.
Për një vend që synon integrimin evropian, kjo është veçanërisht e rëndësishme. Standardet evropiane nuk kërkojnë zgjedhjen e një “ane” në konfliktet historike të Ballkanit, por zbatimin e të njëjtave parime për të gjithë. Një krim është krim, pavarësisht kombësisë së autorit apo viktimës.
Por edhe faji është individual dhe duhet të provohet. Këto dy parime nuk përjashtojnë njëri-tjetrin; përkundrazi, së bashku përbëjnë bazën e drejtësisë. Viktimat nuk duhet të shndërrohen në mjete për të provuar korrektësinë politike apo kombëtare të njërës palë.
Një popull nuk mund të barazohet me kriminelët e tij, por as krimi nuk mund të fshihet pas popullit. Një i akuzuar nuk duhet shpallur i pafajshëm sepse i përket “anës së duhur të historisë”, por as nuk duhet dënuar sepse i përket “anës së gabuar”.
Gjykata nuk duhet të përcaktojë heronjtë apo humbësit e historisë. Detyra e saj është të përcaktojë nëse një person ka kryer një krim konkret dhe nëse përgjegjësia e tij është provuar sipas ligjit. Mësimi i “Kaluđerski Laz” mbetet i rëndësishëm: nuk mjafton të provohet se një krim ka ndodhur. Duhet të provohet kush e ka kryer, çfarë ka bërë ose nuk ka bërë konkretisht dhe mbi bazën e cilave prova mund t’i atribuohet përgjegjësia.
Ky është standardi që duhet të vlejë për të gjithë: për komandantët, vartësit, të akuzuarit, të dënuarit dhe ata që janë shpallur të pafajshëm. Sepse nëse duam një shtet të bazuar në shtetin e së drejtës, nuk mund të kemi “krimet tona të luftës” dhe “krimet e tyre të luftës”.
Mund të kemi vetëm krime të provuara, përgjegjësi individuale dhe një ligj që zbatohet njësoj për të gjithë./Pamfleti nga “Vijesti”
Shënim: Velija Murić, është jurist dhe drejtor ekzekutiv i OJQ-së Komiteti Malazez i Juristëve për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut.agresino rezistenca krimi Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Kosova Albin Kurti: Pse të shkojmë sërish në zgjedhje për një Kuvend që s’mund të zgjedhë presidentin! 25 Shtator 2026, 15:5515:55Kosova Dënimi i ish-krerëve të UÇK-së, Kryesia e Kuvendit i dërgon Qeverisë nismën për ndryshimin e Ligjit për Specialen 25 Shtator 2026, 14:5514:55Kosova Qeveria Kurti është legjitime, por a do të mund të zgjasë? 25 Shtator 2026, 11:3111:31Kosova Goli i Muriqit ndaj Irlandës, Albin Kurti nuk përmbahet në stadium pas fitores (Video) 25 Shtator 2026, 09:4009:40Kosova “Fabrika” online e të dhënave të vjedhura, 28-vjeçari nga Kosova pranon fajësinë në SHBA 25 Shtator 2026, 09:2309:23Kosova Kushtetuesja zhbllokon institucionet në Kosovë, presidenti mbetet sfida e radhës 24 Shtator 2026, 20:3020:30Kosova