Kryeministri Edi Rama në OKB Nuk duhet të kemi frikë se makineritë do të bëhen tepër njerëzore. Duhet të kemi frikë se qeniet njerëzore do të bëhen të padukshme pas makinerive... Erdhi radha ime për të mbajtur fjalim në këtë "shkretëtirë" ku mblidhemi çdo vit, dhe e konsideroj këtë si një privilegj të rrallë. Zoti President, të nderuar përfaqësues të popujve të Kombeve të Bashkuara, jam befasuar shumë pozitivisht nga fakti se shumë miq kanë dashur të dinë se çfarë po ndodh në vendin tonë me inteligjencën artificiale. Dhe mendova se do të ishte mirë të ndaja me ju mendimet e mia. Baruti ndryshoi fushëbetejën; ndarja bërthamore ndryshoi vetë kuptimin e mbijetesës njerëzore. Inteligjenca artificiale po ndryshon diçka edhe më intime: mundësinë për të hyrë në mendjen e një qytetari, për të imituar një zë të besuar, për të krijuar një realitet të përshtatur me frikërat e një individi dhe për ta bërë këtë miliona e miliona herë njëkohësisht. Shqipëria nuk është zhvilluese e modeleve të avancuara të teknologjisë së fundit, por ne jemi një komb që e ka përjetuar tashmë të ardhmen, për të cilën të tjerët ende po debatojnë. Dhe mendoj se u kemi borxh të gjithëve një mesazh të thjeshtë. Rreziku më i madh i menjëhershëm nuk është se inteligjenca artificiale do të reshtë së binduri njerëzimin. Rreziku më i madh është se ajo do t'u bindet në mënyrë të përsosur njerëzve të gabuar. Sfida shfaqet në tri nivele: çfarë bën inteligjenca artificiale në vendin tonë, çfarë na bën ajo ne dhe kush e fiton fuqinë për të na arritur.
Së pari, çfarë bën ajo në vendin tonë. Debati publik imagjinon makineri që zgjohen, krijojnë ambicie dhe kthehen kundër krijuesve të tyre. Por sistemet me të cilat përballemi sot nuk zgjohen me urrejtje në zemër. Ato shumëfishojnë tonën. Ato nuk kanë ambicie të tyret; ato u shërbejnë ambicieve të të tjerëve. Ato nuk mbajnë asnjë flamur, por mund të vihen në punë nga një shtet. Ato nuk thonë gënjeshtra për përfitimin e tyre, por mund të thonë një miliard gënjeshtra në emër të të tjerëve. Makineria nuk ka ndërgjegje, por mund të huazojë shtrirjen e një qeverie, saktësinë e një arme dhe intimitetin e një miku. Në të njëjtën kohë, stimujt ekonomikë që lidhen me inteligjencën artificiale shpërblejnë gjithnjë e më shumë zëvendësimin e përpjekjes njerëzore, në vend të zgjerimit të kapaciteteve njerëzore. Shkruaje kodin në mënyrë që unë të mos kem nevojë ta kuptoj. Përgatite raportin në mënyrë që unë të mos kem nevojë ta analizoj. Merr vendimin në mënyrë që unë të mos kem nevojë të marr përsipër përgjegjësinë për të. Kur suksesi matet vetëm nga sasia e punës që makina i heq qenies njerëzore, ne mund të krijojmë institucione më efikase, por do të kemi njerëz më pak të aftë. Një qytetërim që ia jep me qira përpjekjet përfundimisht dijen. Një qytetërim që ia jep me qira dijen përfundimisht mund ta japë me qira gjykimin. Dhe një qytetërim që ia jep me qira gjykimin mund të zbulojë se ai gjithashtu ia jep me qira përgjegjësinë. Kjo nuk është e pashmangshme. Është një zgjedhje. Ne mund të ndërtojmë inteligjencë artificiale që mëson në vend që thjesht të përgjigjet, udhëzon në vend që të komandojë dhe forcon qenien njerëzore në vend që ta bëjë qenien njerëzore të varur prej saj. Pyetja nuk mund të jetë vetëm se sa shpejt e përfi makina detyrën. Ne duhet gjithashtu të pyesim se çfarë mësoi qenia njerëzore? Kush e kuptoi vendimin? Kush mund ta sfidojë vendimin? Dhe kush përgjigjet për vendimin kur është i gabuar? Shqipëria u bë vendi i parë që solli një instrument të inteligjencës artificiale në arkitekturën e qeverisë përmes DIAL-A, Ministrit tonë të Inteligjencës Artificiale të njohur në mbarë botën. Ne nuk e bëmë këtë për të transferuar sovranitetin nga njerëzit te një makinë. Ne e bëmë për t'i bërë shërbimet publike më të arritshme, procedurat më transparente dhe shtetin më të përgjegjshëm. Asnjë makinë nuk posedon legjitimitet demokratik. Asnjë algoritëm nuk trashëgon përgjegjësi kushtetuese. Pas çdo vendimi publik me pasoja, duhet të mbetet një mandat ligjor, një institucion njerëzor dhe një emër që mund të thirret për të dhënë përgjigje. Shtresa e dytë është ajo që inteligjenca artificiale mund të na bëjë. Inteligjenca artificiale brenda një shteti të përgjegjshëm mund të zvogëlojë distancën midis qytetarëve dhe shërbimeve publike.
Inteligjenca artificiale jashtë përgjegjshmërisë mund të eliminojë distancën midis një gënjeshtre dhe mendjes njerëzore. Shqipëria e përjetoi këtë drejtpërdrejt. Jam i sigurt që duhet ta keni ndjekur ose thjesht ta keni njohur të ashtuquajturin Revolucion Flamingo. Një narrativë e sajuar e një pushtimi izraelit të bregdetit shqiptar, një pushtim që nuk ndodhi kurrë, u fabrikua, u personalizua dhe u transmetua përmes zërave, faqeve dhe kanaleve që qytetarët tashmë i besonin. Një qytetar mori një histori tradhtie kombëtare. Një tjetër mori një histori provokimi fetar. Një tjetër mori një komplot pushtimi të huaj. Fabrikime të ndryshme hynë në botë të ndryshme emocionale, të gjitha duke i shërbyer të njëjtës gënjeshtër strategjike. Pasojat ishin reale. Qytetarët kishin arsyet e tyre për të protestuar – mos më keqkuptoni – por papritur ata filluan të protestonin edhe kundër një armiku fantazmë. Për herë të parë, në diskursin tonë publik hynë narrativa antisemite. Mos harroni, Shqipëria është i vetmi vend në Evropë që e përfi Luftën e Dytë Botërore me më shumë hebrenj sesa i kishte në fillim të saj. Frika u shndërrua në zemërim, zemërimi në mobilizim dhe trillimi në realitet politik. Dhe ky nuk është – e as nuk ishte – një eksperiment laboratorik.
Nuk po ju flas për një film fantastiko-shkencor. Ishte një e martë në Tiranë, kryeqytetin tonë. Algoritmi nuk e shpiku objektivin. Një aktor njerëzor e bëri. Algoritmi nuk zhvilloi urrejtje. Ai zbuloi se si ta aktivizonte tonën. Ky është mashtrim sistematik si shërbim. Ndërhyrja në zgjedhje nuk kërkon më një stacion televiziv ose një copë propagande të përsëritur për një popullsi të tërë. Tani mund të veprojë me zgjidhjen e çdo votuesi. Dy fqinjë mund të qëndrojnë në të njëjtën rrugë, të votojnë në të njëjtat zgjedhje dhe të jetojnë në realitete krejtësisht të ndryshme, secili i prodhuar posaçërisht për secilin prej tyre. Kur kjo ndodh, demokracia nuk humbet thjesht një debat apo vetëm një raund zgjedhor. Ajo humbet bazat e përbashkëta mbi të cilat debati është i mundur. Dhe humbet raundin për ta pasur atë. Sovraniteti nuk gërryhet më vetëm në kufi. Ai gërryhet në rrjedhën e informacionit. Në shekullin e 20-të, sovraniteti nënkuptonte kontroll mbi tokën, ujërat territoriale dhe hapësirën ajrore kombëtare. Sot, në Evropë, po vrapojmë si të çmendur për të shtuar gjithnjë e më shumë nga paratë që nuk kemi, për të mbrojtur tokën tonë dhe për të mbrojtur qiellin tonë për një luftë të mundshme në të ardhmen. Por, disi po harrojmë se në shekullin që po jetojmë, kjo duhet të nënkuptojë edhe aftësinë e një shoqërie të lirë për të mbrojtur kushtet në të cilat qytetarët e saj formojnë gjykimin e tyre. Pa atë aftësi, sovraniteti mbi tokën, mbi qiellin, bëhet thjesht një iluzion. Dhe pastaj vjen shtresa e tretë, shtrirja. Për shekuj me radhë, kërcënimi më i madh për lirinë e fjalës ishte censura.
Sot, liria e fjalës kërcënohet nga armatimi i lirisë së shtrirjes. Fjala është e drejta për të shprehur një ide. Shtrirja është fuqia për ta paraqitur atë ide para miliona njerëzve. Fjala u përket qenieve njerëzore. Shtrirja mund të blihet, automatizohet, manipulohet dhe caktohet fshehurazi nga platformat, korporatat, rrjetet kriminale dhe shtetet e huaja. E drejta për të folur është universale, por nuk ka të drejtë universale për shtrirje anonime, të pakufizuara dhe artificialisht të amplifikuara. Kur një gënjeshtër mund të shumëzohet një miliard herë, e vërteta nuk ka nevojë të censurohet më, sepse thjesht varroset. Qytetari mbetet formalisht i lirë të flasë, por i flet një stuhie që asnjë zë njerëzor nuk mund ta krahasojë. Liria e fjalës mund të mposhtet pa ndaluar asnjë libër të vetëm, pa burgosur asnjë gazetar të vetëm, pa fshirë asnjë postim të vetëm. Përgjigja ndaj fjalës së keqe mbetet më shumë fjalë, por përgjigja ndaj amplifikimit të fshehtë industrial duhet të vijë, dhe duhet të vijë më shpejt sesa do të jetë tepër vonë. Dhe quhet ekspozim. Kush e krijoi mesazhin? Kush pagoi për të? A u përhap nga njerëzit apo nga makinat? Pse u shënjestrua qytetari? A ishte reagimi i dukshëm publik autentik, i koordinuar apo i drejtuar nga të huajt? Mbrojtja e demokracisë dhe mbrojtja e një mënyre jetese dhe mbrojtja e lirisë së çdo kombi për të jetuar në mënyrën e vet nuk do të thotë të kontrollosh atë që njerëzve u lejohet të mendojnë. Do të thotë të zbulosh fuqitë e fshehura që kërkojnë të kontrollojnë atë që njerëzit duhet të shohin. Nëse mbrojmë lirinë e fjalës duke e lënë kontrollin e shtrirjes plotësisht të errët, ne mbrojmë derën ndërsa dorëzojmë të gjithë hapësirën. Disa përgjigjen duke kërkuar që inteligjenca artificiale të ngadalësohet ose të ndalet. Ne jemi shumë të vegjël, por me respekt duhet të mos pajtohemi. Një pauzë nga demokracitë nuk do të prodhojë një pauzë nga diktaturat. Një moratorium i respektuar nga shtetet përgjegjëse nuk do të frenojë fuqitë armiqësore, rrjetet ndërkombëtare kriminale ose industritë e manipulimit. Ne nuk mund ta rregullojmë veten deri në pafuqi. Për këtë çështje thelbësore strategjike, Presidenti i Shteteve të Bashkuara ka të drejtë.
Ne nuk mund të ndalemi, ne duhet të përshpejtojmë. Por përshpejtimi duhet të ketë një drejtim. Ne kemi nevojë për inteligjencë artificiale që është e verifikueshme, transparente dhe e përgjegjshme, e ndërtuar nga shoqëri të lira, e ndarë midis aleatëve dhe e vendosur në shërbim të qytetarëve. Përgjigja ndaj automatizimit të armatosur nuk është dorëzimi teknologjik. Është kapaciteti demokratik. Është aftësia sovrane. Është inteligjencë artificiale më e mirë në duart e atyre që mbeten përgjegjës sipas ligjit të vendit. Inteligjenca artificiale sovrane nuk do të thotë izolim. Do të thotë që asnjë komb nuk duhet të jetë i pafuqishëm para sistemeve që nuk mund t'i kuptojë, nuk mund t'i inspektojë dhe të harrojë sfidat. çdo vend duhet të jetë në gjendje të mbrojë gjuhën e tij, të autentikojë komunikimet publike, të zbulojë manipulimin e koordinuar, të ruajë provat dhe të informojë qytetarët e tij pa u varur tërësisht nga prioritetet tregtare të një operacioni shumë të largët. Kjo është arsyeja pse Shqipëria, në shkallën e saj mikroskopike krahasuar me këtë sfidë gjigante, po ndërton një pasqyrë dixhitale të bazuar në inteligjencën artificiale. Pasqyra do të identifikojë manipulimin në kohë reale, do të testojë pretendimet kundrejt informacionit autoritar, do të zbulojë modele të koordinuara dhe do t'i ndihmojë qytetarët të kuptojnë jo vetëm atë që po shohin, por edhe si dhe pse ai ka arritur tek ata. Nuk do t'u tregojë qytetarëve se çfarë duhet të mendojnë. E vërteta nuk mund të dekretohet nga asnjë qeveri. Ajo duhet të dëshmohet, të burojë, të testohet, të sfidohet dhe të mbrohet hapur. Pasqyra jonë nuk ka për qëllim të bëhet një arbitër opinioni. Ajo ka për qëllim të bëhet një infrastrukturë transparence. Nuk kërkon të krijojë një Ministri të së Vërtetës, Zoti na ruajt. Ajo kërkon të mbrojë shoqërinë nga një industri gënjeshtrash.
Prandaj, Shqipëria bën thirrje për një pakt ndërkombëtar për inteligjencë artificiale sovrane dhe demokratike. Së pari, qytetarët duhet të dinë kur përmbajtja me pasoja politike është gjeneruar artificialisht ose është manipuluar materialisht. Së dyti, arkitektura e shtrirjes duhet të bëhet transparente. Qytetarët dhe shtetet duhet të jenë në gjendje të dinë se kush krijoi, kush financoi, kush shënjestroi dhe kush amplifikoi artificialisht përmbajtjen politike me pasoja. Së treti, çdo përdorim me pasoja i inteligjencës artificiale nga një institucion publik duhet të ruajë një zinxhir të qartë të përgjegjësisë njerëzore dhe ligjore. Së katërti, demokracitë duhet të krijojnë një sistem të përbashkët paralajmërimi të hershëm në mënyrë që provat e manipulimit të drejtuar nga inteligjenca artificiale të mund të udhëtojnë midis të gjitha kombeve me të njëjtat mendësi po aq shpejt sa vetë manipulimi. Dhe kombet më të vogla dhe gjuhët më të vogla nuk duhet të braktisen jashtë kësaj arkitekture mbrojtëse. Sovraniteti dixhital nuk mund të bëhet përsëri një privilegj i rezervuar për shtetet më të pasura. Gënjeshtrat udhëtojnë pa viza. Gënjeshtrat nuk interesohen për muret, për kontrollet kufitare. Algoritmet kalojnë kufijtë pa pasur nevojë për ndonjë pasaportë dhe pa frikë nga asnjë lloj qeverie. Ata që sulmojnë vendet tona tashmë bashkëpunojnë në të gjitha juridiksionet. Vendet tona, demokracitë tona para së gjithash, duhet të mësojnë të bëjnë të njëjtën gjë. Kjo nuk është në fund të fundit një garë midis njerëzimit dhe makinave. Është një garë midis qëllimeve të ndryshme njerëzore, secila e amplifikuar nga makinat. Mes atyre që përdorin inteligjencën artificiale për të ndriçuar dhe atyre që e përdorin për të errësuar. Mes atyre që e përdorin për të fuqizuar njerëzit e tyre dhe atyre që e përdorin për t'i manipuluar ata. Mes atyre që marrin përgjegjësi dhe atyre që fshihen pas automatizimit.
Nuk duhet të kemi frikë se makineritë do të bëhen tepër njerëzore. Duhet të kemi frikë se qeniet njerëzore do të bëhen të padukshme pas makinerive. Të dashur miq, çdo brez thirret për të mbrojtur lirinë në territorin ku ajo kërcënohet më së shumti. Për një brez, ai territor ishte fushëbeteja. Për një tjetër, ishte kutia e votimit. Për brezin tonë, është shumë e qartë: është mendja njerëzore. Le të sigurohemi që asnjë qytetar të mos mbetet i vetëm përballë një ushtrie algoritmike gjithnjë e më të frikshme. Le të sigurohemi që asnjë komb i vogël të mos detyrohet ta marrë me qira kuptimin e tij për realitetin nga jashtë kufijve të tij. Le të sigurohemi që asnjë demokraci të mos zgjohet pas zgjedhjeve dhe të zbulojë se populli i saj e ushtroi lirinë e zgjedhjes brenda një bote të krijuar fshehurazi për ta nga dikush që nuk mund ta shihnin, dhe se ata as nuk e dinë që kjo është forca që qëndron pas zgjedhjes së tyre. Inteligjenca artificiale nuk do të vendosë nëse ky shekull i përket lirisë apo manipulimit. Këtë do ta vendosim ne. Makineria do të bindet. Pyetja është: kujt do t'i bindet, nën cilin ligj dhe në shërbim të cilit qëllim? Shqipëria ka bërë zgjedhjen e saj modeste. Ne zgjedhim përshpejtimin, jo dorëzimin. Ne zgjedhim inovacionin, jo heqjen dorë. Ne zgjedhim fuqizimin, jo atrofinë e kapaciteteve njerëzore.
Ne zgjedhim lirinë e fjalës. Ne e dimë se çfarë do të thotë të jetosh pa të. Dhe pikërisht sepse e zgjedhim atë, ne refuzojmë ta ngatërrojmë atë me lirinë e pakontrolluar të makinerive, parave dhe fuqive të huaja për të arritur te gjithkush, kudo, pa transparencë. Ne zgjedhim të vërtetën. Jo sepse e vërteta është gjithmonë e lehtë apo e rehatshme, por sepse pa një angazhim të përbashkët ndaj realitetit, nuk mund të ketë një jetë publike të përbashkët. Dhe pa atë angazhim të të gjithëve ne ndaj realitetit të botës në të cilën jetojmë, ne bëhemi pjesë e tradhtisë më të tmerrshme që prindërit e kësaj bote, në historinë e njerëzimit, u kanë bërë fëmijëve të tyre. Dhe pa një botë të përbashkët, nuk mund të ketë Kombe të Bashkuara. Dhe ja, predikimi im në shkretëtirë përfn këtu. Dhe shpresa ime është streha e fundit tek e cila mbështetem. Ju faleminderit shumë.rama okb 1 Komente U Ushtari 25 Shtator 2026, 21:41 O Komandat!
Ky popull, qe drejton, nuk ta di vleren dhe intelektin tend te larte.
Me mire rri aty ku je!
Shpeton ti nga populli qe nuk te meriton, shpetojme edhe ne, ngaqe s'te meritojme. Përgjigjjuni Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Forum Stina politike e Tiranës që inauguron ambasadori i ri i SHBA 25 Shtator 2026, 18:4718:47Forum Ku jemi katandisur, shefi i Komisariatit Krujë rrihet në mes të rrugës 25 Shtator 2026, 10:5910:59Forum Të ndihmojmë SHISH të mbrojë Shtetin nga krimi, dhe jo krimin nga Shteti! 25 Shtator 2026, 09:3509:35Forum Arti i joshjes dhe spiunazhi! 24 Shtator 2026, 19:1319:13Forum Spy story e Vlorës: Nga romancë kthehet në triller 24 Shtator 2026, 18:2618:26Forum Kush ja fik radarët shtetit? 24 Shtator 2026, 18:1818:18Forum