Ndërsa flemë, truri kryen një proces thelbësor mirëmbajtjeje që ndihmon në largimin e mbetjeve të grumbulluara. Por një studim i ri nga MIT sugjeron se ky sistem natyror pastrimi bëhet më pak efikas me kalimin e moshës, duke zbuluar një tjetër mënyrë se si plakja mund të ndikojë në tru, përtej çrregullimit të gjumit. Studiuesit zbuluan se valët e lëngut cerebrospinal (CSF), të cilat ndihmojnë në largimin e mbetjeve nga truri, janë dukshëm më të dobëta te të moshuarit. Kjo rënie duket se lidhet me ndryshimet në valët e ngadalta elektrike që shfaqen gjatë gjumit të thellë, si edhe me ndryshimet në mënyrën se si qarkullon gjaku në tru. Është e rëndësishme të theksohet se lëvizja e reduktuar e lëngut nuk mund të shpjegohet thjesht me faktin se të moshuarit flenë për një kohë më të shkurtër.Lexo edhe:ISHP: Malaria në Shqipëri, 12 raste të raportuara në pesë vite, të gjitha të importuara Gjetjet ngrenë pyetje të rëndësishme nëse dobësimi i procesit të pastrimit të trurit mund të kontribuojë në zhvillimin e sëmundjes së Alzheimerit dhe formave të tjera të demencës. Ekipi tani shpreson të përcaktojë nëse ndryshimet në këto valë të lëngut mund të ndihmojnë në të ardhmen për të identifikuar personat që kanë rrezik më të lartë për rënie të aftësive njohëse. “Ne e dimë se njerëzit plaken në mënyra shumë të ndryshme. Disa njerëz plaken shumë mirë, duke ruajtur aftësi të shkëlqyera njohëse, ndërsa të tjerë përjetojnë rënie të këtyre aftësive. Nëse arrijmë të kuptojmë se cilët njerëz kanë një ecuri të mirë të plakjes dhe cilët janë faktorët që lidhen me këtë, mund të jemi në gjendje t'i përdorim këto të dhëna për të parashikuar rezultatet e ardhshme”, thotë Laura Lewis, profesoreshë e asociuar Athinoula A. Martinos e Inxhinierisë Elektrike dhe Shkencave Kompjuterike, anëtare e Institutit për Inxhinieri Mjekësore dhe Shkencë dhe e Laboratorit Kërkimor të Elektronikës në MIT, si dhe anëtare e asociuar e Institutit Picower për të Nxënit dhe Kujtesën. Lewis dhe kolegët e saj dëshirojnë gjithashtu të hetojnë nëse trajtimet apo ndërhyrjet e tjera mund ta forcojnë këtë proces të largimit të mbetjeve te të moshuarit. Studimi u botua në revistën shkencore Nature Aging, me Lewis si autore kryesore përgjegjëse për studimin. Autoret e para të tij janë Sydney Bailes, studiuese postdoktorale në Laboratorin për Sistemet e Informacionit dhe Vendimmarrjes në MIT, dhe Stephanie Williams, ish-studente vizitore në MIT, e cila mori doktoraturën në Universitetin e Bostonit në vitin 2026. Si e ndihmon gjumi i thellë trurin të largojë mbetjet Gjumi i thellë bën shumë më tepër sesa thjesht të na bëjë të ndihemi të çlodhur. Gjatë fazave të tij më të thella, të njohura si gjumi jo-REM, truri prodhon valë elektrike të fuqishme dhe të ngadalta që mbështesin rikuperimin fizik, forcojnë kujtesën dhe ndihmojnë në rregullimin e funksioneve të tjera thelbësore. Në vitin 2019, Lewis dhe kolegët e saj zbuluan se këto valë të ngadalta të trurit ndihmojnë gjithashtu në krijimin e lëvizjeve ritmike të lëngut cerebrospinal. Ky lëng qarkullon nëpër hapësirat përreth trurit dhe luan një rol të rëndësishëm në largimin e produkteve të mbetjeve. Ky zbulim i mëparshëm ngriti një pyetje të re. Meqenëse valët e ngadalta të trurit zakonisht dobësohen me kalimin e moshës, a mund të bëhen më pak efikase edhe lëvizjet e lëngut që janë përgjegjëse për largimin e mbetjeve? Studimet e mëparshme kishin dhënë rezultate kontradiktore. Disa studime sugjeronin se lëvizja e lëngut cerebrospinal zvogëlohej me moshën, ndërsa të tjera raportonin rritje të saj. Megjithatë, këto studime nuk e kishin monitoruar drejtpërdrejt lëngun gjatë gjumit, kur aktiviteti natyror i pastrimit të trurit është veçanërisht i rëndësishëm. Për ta hetuar këtë, ekipi i MIT-it përfshiu dy grupe vullnetarësh. Pjesëmarrësit më të rinj ishin të moshës 18 deri në 39 vjeç, ndërsa grupi i të moshuarve përfshinte persona nga 60 deri në 84 vjeç. Secili vullnetar iu nënshtrua një seance testimi që zgjati afërsisht dy orë. Seancat filluan vonë gjatë natës, duke rritur mundësinë që pjesëmarrësit të ndiheshin të përgjumur gjatë matjeve. Studiuesit kombinuan disa teknika për të vëzhguar atë që ndodhte brenda trurit. Rezonanca magnetike funksionale, ose fMRI, u mundësoi të ndiqnin ndryshimet në qarkullimin e gjakut në tru. Një metodë e specializuar e rezonancës magnetike, e zhvilluar nga Lewis, mati lëvizjen e lëngut cerebrospinal, ndërsa elektroencefalografia, ose EEG, regjistroi aktivitetin elektrik të trurit. Shumë pjesëmarrës ranë në gjumë brenda aparatit të skanimit, duke krijuar mundësinë për të krahasuar aktivitetin e trurit dhe lëvizjet e lëngut gjatë gjendjes së zgjuar dhe gjatë gjumit. Rezultatet zbuluan një ndryshim të dukshëm midis grupmoshave. Ndërsa të rinjtë hynin në gjumin jo-REM, valët e tyre të ngadalta të trurit bëheshin më të fuqishme dhe shoqëroheshin me valë më të mëdha të lëngut cerebrospinal. Te të moshuarit, megjithatë, valët e lëngut ishin mesatarisht dukshëm më të vogla. Gjetjet treguan se plakja shoqërohej me dobësimin e lëvizjeve të lëngut që normalisht shoqërojnë gjumin e thellë. Pse dobësohen valët pastruese të trurit me kalimin e moshës Studiuesit më pas hetuan se çfarë mund ta shkaktonte këtë rënie. Në një seri të veçantë eksperimentesh, të kryera ndërsa pjesëmarrësit ishin plotësisht të zgjuar, ata shqyrtuan se si reagonin enët e gjakut në tru ndaj kërkesave të ndryshme. Një shpjegim i mundshëm lidhej me bashkërendimin neurovaskular, procesin që lidh aktivitetin e trurit me qarkullimin e gjakut. Kur një zonë e caktuar e trurit bëhet më aktive, qelizat e saj kanë nevojë për më shumë oksigjen dhe lëndë ushqyese. Enët e gjakut pranë saj normalisht zgjerohen për të furnizuar zonën me më shumë gjak, duke siguruar që qelizat aktive të marrin burimet që u nevojiten. Për të matur këtë reagim, studiuesit u shfaqën vullnetarëve një model në formë tabele shahu me drita që pulsonin, ndërsa monitoronin qarkullimin e gjakut përmes fMRI-së. Modeli vizual që ndryshonte me shpejtësi stimulonte aktivitetin në zonat përgjegjëse për përpunimin e informacionit pamor, gjë që duhej të shkaktonte një rritje të furnizimit lokal me gjak. Te shumë pjesëmarrës të moshuar, aktiviteti elektrik i trurit u rrit siç pritej, por rritja përkatëse e qarkullimit të gjakut ishte shumë më e vogël. Kjo sugjeronte se plakja kishte dobësuar aftësinë e enëve të gjakut për t'iu përgjigjur ndryshimeve në nevojat e trurit për oksigjen. Ekipi më pas kreu një eksperiment të dytë për të shqyrtuar reagimin më të gjerë të sistemit vaskular të trurit. Pjesëmarrësve iu kërkua të mbanin frymën, ndërsa studiuesit monitoronin ndryshimet në qarkullimin e gjakut në tru. Mbajtja e frymës shkakton grumbullimin e dioksidit të karbonit në gjak, gjë që normalisht nxit zgjerimin e enëve të gjakut në tru dhe rrit qarkullimin e gjakut. Edhe këtë herë, grupi i të moshuarve tregoi një reagim më të dobët. Mesatarisht, qarkullimi i gjakut në trurin e tyre u rrit më pak sesa te vullnetarët më të rinj. Së bashku, këto eksperimente treguan se ndryshimet në sistemin vaskular të trurit mund të ndihmojnë në shpjegimin e arsyes pse valët e lëngut që largojnë mbetjet dobësohen me kalimin e moshës. Duke përdorur një model statistikor, shkencëtarët zbuluan se dobësimi i bashkërendimit neurovaskular dhe reduktimi i reagimeve të qarkullimit të gjakut shpjegonin një pjesë të madhe të rënies së lëvizjes së lëngut cerebrospinal. Megjithatë, këta dy mekanizma nuk e shpjegonin plotësisht ndryshimin, duke sugjeruar se përfshihen edhe ndryshime të tjera biologjike të lidhura me plakjen. “Plakja është kaq komplekse dhe ndryshojnë kaq shumë gjëra, saqë është vërtet e vështirë të dallosh faktorët individualë”, thotë Bailes. “Ne përpiqemi të marrim parasysh disa nga mekanizmat, por padyshim që ka shumë faktorë të tjerë që lidhen me shëndetin vaskular dhe stilin e jetesës. Nëse do të mund t'i matnit të gjithë, ndoshta do të mund t'i ndanit në shpjegime të ndryshme përse rrjedha e lëngut cerebrospinal te një individ mund të jetë më shumë ose më pak e dëmtuar.” A mund ta rrisë rrezikun e demencës dobësimi i pastrimit të trurit? Zbulimi mund të ketë rëndësi të madhe për të kuptuar sëmundjet neurologjike që lidhen me plakjen. Studimet e mëparshme e kanë lidhur gjumin e çrregulluar me një rrezik më të lartë të sëmundjes së Alzheimerit dhe formave të tjera të demencës. Meqenëse lëngu cerebrospinal ndihmon në largimin e mbetjeve nga truri, studiuesit janë veçanërisht të interesuar të kuptojnë nëse ndryshimet në lëvizjen e tij, të lidhura me moshën, mund të kontribuojnë në neurodegjenerim. Asnjë nga vullnetarët në studimin e MIT-it nuk ishte diagnostikuar me ndonjë çrregullim neurodegjenerativ. Megjithatë, skanimet e trurit zbuluan se disa pjesëmarrës të moshuar shfaqnin shenja të atrofisë së lëndës gri, që nënkupton humbje të indit të trurit në zonat që përmbajnë një numër të madh qelizash nervore. Këto ndryshime shoqëroheshin me reduktime më të mëdha të lëvizjes së lëngut cerebrospinal. Kjo lidhje nuk provon se dobësimi i rrjedhës së lëngut shkakton humbje të indit të trurit ose demencë. Megjithatë, ajo përbën një arsye për të hetuar nëse këto ndryshime mund të shërbejnë si shenja paralajmëruese të hershme të përkeqësimit neurologjik. Studiuesit shpresojnë të ndjekin disa prej pjesëmarrësve me kalimin e kohës për të përcaktuar nëse reduktimi i lëvizjes së lëngut cerebrospinal lidhet me një mundësi më të lartë për të zhvilluar një sëmundje neurodegjenerative. A mund të rikthehet sistemi i pastrimit të trurit gjatë natës? Përtej përpjekjeve për të kuptuar përse pastrimi i trurit dobësohet, ekipi i MIT-it po shqyrton nëse mund të jetë e mundur të përmirësohet ky proces. Një mundësi premtuese përfshin stimulimin me tinguj gjatë gjumit. Në një studim tjetër të kohëve të fundit, laboratori i Lewis zbuloi se shpërthime të shkurtra të “zhurmës rozë” mund të rrisnin lëvizjen e lëngut cerebrospinal te të rinjtë. Zhurma rozë është një lloj tingulli që përmban një gamë të gjerë frekuencash, me theks më të madh te frekuencat e ulëta sesa zhurma e bardhë. Megjithëse kjo qasje ka treguar potencial te të rinjtë, studiuesit nuk e kanë testuar ende nëse mund të prodhojë efekte të ngjashme te të moshuarit. Një tjetër gjetje interesante mund të ofrojë të dhëna se si mund të ruhen aftësitë natyrore të trurit për t'u pastruar. Megjithëse pjesëmarrësit e moshuar në përgjithësi kishin valë më të dobëta të lëngut cerebrospinal sesa të rinjtë, kjo rënie nuk ishte e pranishme te të gjithë. Disa vullnetarë të moshuar ruanin lëvizje të lëngut të krahasueshme me ato të matura te të rinjtë e shëndetshëm. Kjo ngre mundësinë që disa faktorë biologjikë ose të stilit të jetesës mund të ndihmojnë në mbrojtjen e sistemit të trurit për largimin e mbetjeve nga efektet e plakjes. “Është vërtet intriguese që, te disa prej këtyre të moshuarve, lëngu cerebrospinal ishte pikërisht brenda intervalit të vlerave të të rinjve të shëndetshëm”, thotë Lewis. “Ne jemi shumë të interesuar të kuptojmë se çfarë i dallon këta njerëz dhe si mund të lidhet kjo me rezultatet e tyre shëndetësore në të ardhmen.” Të kuptuarit e arsyes pse truri i disa të moshuarve i ruan këto lëvizje të lëngut, të ngjashme me ato të të rinjve, mund t'i ndihmojë përfundimisht studiuesit të identifikojnë mënyra për të mbështetur një plakje më të shëndetshme të trurit dhe të hetojnë nëse ruajtja e sistemit të pastrimit të trurit gjatë natës mund të zvogëlojë rrezikun e rënies së aftësive njohëse./ScienceDaily

