Credits: Geg Marubi / Muzeu Kombëtar i Fotografisë “Marubi” / Sot mbushen 155 vjet nga lindja e autorit të “Lahutës së Malcis”, kryetarit të Komisionit të Alfabetit, themeluesit të “Hyllit të Dritës”, deputetit dhe françeskanit që bashkoi në një vepër gjuhën, historinë dhe vetëdijen kombëtare shqiptare... Më 23 tetor 1871, në Fishtë të Zadrimës, lindi Gjergj Fishta. Shqipëria nuk ekzistonte ende si shtet, administrata osmane snte vendin dhe shqiptarët shkruanin gjuhën e tyre me disa alfabete. Fishta do të bëhej një nga njerëzit që i ndryshuan të tria këto rrethana: luftoi për shtetin shqiptar, drejtoi punën për alfabetin dhe i dha shqipes një nga veprat më të mëdha të letërsisë së saj.
Ai mori mësimet e para në shkollat françeskane të Troshanit dhe Shkodrës. Në moshën 15-vjeçare, Urdhri Françeskan e dërgoi në Bosnjë, ku studioi filozofi, teologji dhe gjuhë në Sutjeskë, Livno dhe Kreshevë. Atje njohu letërsinë klasike, traditën europiane dhe poezinë e autorëve sllavë të kohës. Kjo periudhë i dha formimin fetar, por edhe kulturën letrare mbi të cilën do të ndërtonte veprën e tij.
Fishta u shugurua meshtar më 1894 dhe u kthye në Shqipëri. Ai punoi si mësues në kolegjin françeskan të Troshanit dhe shërbeu si famullitar në Gomsiqe. Në vitin 1899 bashkëpunoi me Preng Doçin, Ndoc Nikajn dhe Pashko Bardhin për krijimin e shoqërisë letrare “Bashkimi”. Shoqëria botoi tekste shkollore, punoi për alfabetin dhe përgatiti fjalorin shqip-italisht të vitit 1908.
Në vitin 1902, Fishta mori drejtimin e shkollës françeskane në Shkodër. Ai zëvendësoi italishten me shqipen si gjuhë mësimi. Ky vendim nuk përbënte vetëm një ndryshim pedagogjik. Në një kohë kur Perandoria Osmane pengonte arsimin kombëtar, futja e shqipes në të gjitha lëndët e kthente shkollën në institucion të formimit kombëtar.
Roli i tij mori përmasa kombëtare në nëntor 1908, kur delegatët shqiptarë u mblodhën në Manastir. Kongresi zgjodhi Mit’hat Frashërin kryetar të punimeve, ndërsa Fishtën kryetar të komisionit prej 11 anëtarësh që shqyrtoi alfabetet e përdorura deri atëherë.
Fishta përfaqësonte shoqërinë “Bashkimi”, por nuk shkoi në Manastir për të imponuar alfabetin e saj. Ai kërkoi një zgjidhje që shqiptarët e të gjitha krahinave dhe besimeve ta pranonin. Komisioni miratoi përdorimin e dy varianteve, alfabetit të Stambollit dhe një alfabeti latin të mbështetur kryesisht te sistemi i “Bashkimit”. Me kalimin e kohës, alfabeti latin fitoi përdorim të plotë dhe formoi bazën e alfabetit që përdorim sot. Vatican News
Fishta nuk ishte kryetar i Kongresit, siç shkruajnë disa jetëshkrime të pasakta. Ai drejtoi Komisionin e Alfabetit, organin që mbante përgjegjësinë teknike dhe gjuhësore për vendimin kryesor të Kongresit.
Në vitin 1913, një vit pas shpalljes së Pavarësisë, Fishta themeloi në Shkodër revistën “Hylli i Dritës”. Revista trajtoi letërsinë, gjuhën, historinë, folklorin, politikën dhe jetën shoqërore. Ajo krijoi hapësirë për studimin e kulturës shqiptare dhe për debatet mbi ndërtimin e shtetit të ri.
Gjatë viteve 1916–1917, Fishta drejtoi gazetën “Posta e Shqypnisë”. Ai mori pjesë edhe në krijimin e Komisisë Letrare Shqipe në Shkodër, krahas Luigj Gurakuqit, Ndre Mjedës dhe intelektualëve të tjerë. Komisia punoi për terminologjinë, drejtshkrimin dhe afrimin e varianteve letrare të shqipes. Publicistika e Fishtës ndërthuri informacionin, polemikën, satirën dhe qëndrimin politik. Ai nuk shkroi nga largësia e një studiuesi të mbyllur në bibliotekë, por ndërhyri drejtpërdrejt në konfliktet kulturore dhe shtetërore të kohës.
Pas Luftës së Parë Botërore, fuqitë europiane rihapën çështjen e kufijve dhe të vetë ekzistencës së Shqipërisë. Në vitin 1919, Fishta shërbeu si sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris. Kryetari i delegacionit, imzot Luigj Bumçi, e përfshiu më pas në misionin që shkoi në Shtetet e Bashkuara për të kërkuar mbështetje për çështjen shqiptare. Fishta vizitoi Bostonin, Nju Jorkun dhe Uashingtonin. Shkodra e zgjodhi deputet në fund të vitit 1920. Parlamenti e zgjodhi nënkryetar më 1921. Fishta solli në sallën parlamentare përvojën e oratorit, polemistit dhe klerikut, por edhe bindjen se shteti shqiptar duhej të mbështetej te arsimi, gjuha dhe institucionet.
Pas rikthimit të Ahmet Zogut në pushtet dhe goditjes së kundërshtarëve të Revolucionit të Qershorit, Fishta kaloi vitet 1925 dhe 1926 në Itali. Burimet e lidhin largimin e tij me klimën politike të krijuar pas dhjetorit 1924. Prandaj termi “vetëmërgim” kërkon kujdes, pasi largimi ndodhi nën presionin e rrethanave politike, jo thjesht si zgjedhje personale. Pas kthimit, ai rifilloi punën në Shkodër dhe iu kushtua letërsisë, arsimit dhe Urdhrit Françeskan.
Emri i Fishtës lidhet mbi të gjitha me “Lahutën e Malcis”. Botimi përfundimtar doli në Shkodër më 1937, pas disa dekadash shkrimi dhe ripunimi. Vepra përmban 30 këngë dhe 15.613 vargje, jo 17 mijë, siç shkruhet shpesh. Ajo ndjek ngjarjet nga përplasjet kufitare të vitit 1858 deri te Luftërat Ballkanike dhe Pavarësia e Shqipërisë më 1912–1913. Në qendër qëndrojnë Lidhja e Prizrenit, vendimet e Kongresit të Berlinit, mbrojtja e Hotit dhe Grudës dhe lufta për ruajtjen e territoreve shqiptare. Krahasimi me “Iliadën” lidhet me përmasat epike, personazhet heroike, ndërthurjen e historisë me mitologjinë dhe ndërtimin e një bote kombëtare përmes poezisë. “Lahuta” nuk përbën një kronikë historike në vargje. Fishta i përpunon ngjarjet përmes figurave mitologjike shqiptare, zanave, orëve dhe qenieve të traditës gojore. Ai e kthen malësinë në skenën ku zhvillohet konflikti mes mbijetesës kombëtare, lakmisë territoriale të fqinjëve dhe indiferencës së diplomacisë europiane.
Fishta e ndërtoi poemën mbi gegërishten veriore dhe mbi ritmin e këngëve tradicionale. Ai përdori fjalorin e malësisë, frazeologjinë popullore, ironinë, mallkimin, dialogun dhe përshkrimin luftarak. Studimet filologjike vlerësojnë mënyrën si ai kërkoi në shqipen e folur, në autorët e vjetër dhe në trashëgiminë popullore fjalën që shprehte më saktë karakterin, vendin dhe konfliktin. “Lahuta e Malcis” ndërton edhe një ide politike të bashkësisë shqiptare. Në poemë luftojnë shqiptarë katolikë dhe myslimanë, ndërsa përkatësia kombëtare qëndron mbi ndarjen fetare. Studimet bashkëkohore e lexojnë këtë zgjedhje si përpjekjen e Fishtës për të ndërtuar një identitet qytetar shqiptar, të mbështetur te gjuha, toka dhe kultura e përbashkët. Megjithatë, Fishta nuk mbeti vetëm poeti i epikës. Në “Mrizi i Zanave” ai zhvilloi lirikën atdhetare dhe meditative. “Vallja e Parrizit” përmban poezinë e tij fetare. “Anzat e Parnasit” dhe “Gomari i Babatasit” tregojnë anën e satiristit që godet burokracinë, paditurinë, servilizmin, pseudointelektualët dhe politikanët që përdorin patriotizmin për interesa personale.
Satira e tij nuk kursen as institucionet shqiptare. Fishta e njihte nga afër administratën dhe parlamentin, ndaj i ndërtoi personazhet mbi sjellje konkrete: zyrtarin pa dije, politikanin pa parime, njeriun që imiton Europën në veshje, por ruan mendësinë e interesit të ngushtë. Këtu ai largohet nga solemniteti i “Lahutës” dhe përdor humorin, groteskun dhe fjalorin popullor për të zbuluar shëmtinë e pushtetit.
Ai shkroi edhe drama, tragjedi, melodrama dhe përshtatje. Bibliografia e tij përfshin “Juda Makabe”, “Ifigjenia”, “Hajrija”, “Shqyptari i gjytetnuem”, “Jerina ase Mbretnesha e Luleve” dhe vepra të tjera. Biblioteka Kombëtare evidenton tri fusha themelore të krijimtarisë së tij, epikën dhe lirikën, satirën dhe dramaturgjinë. bksh.al
Në vitet e fundit të jetës, Fishta përfaqësoi Shqipërinë në konferencat ballkanike të Athinës, Stambollit, Sofjes dhe Bukureshtit. Nga viti 1935 deri më 1938 ai drejtoi Provincën Françeskane Shqiptare. Në vitin 1939 u bë anëtar i Akademisë së Italisë. Ai kishte marrë më parë dekorata nga Austro-Hungaria, Selia e Shenjtë dhe Greqia. Fishta vdiq në Shkodër më 30 dhjetor 1940, në moshën 69-vjeçare.
Shumë jetëshkrime shqiptare e quajnë Fishtën shqiptarin e parë të propozuar për Çmimin Nobel në Letërsi, zakonisht në vitin 1937. Burimet japin data të ndryshme, nga viti 1936 deri më 1940, ndërsa arkivi publik online i Nobelit nuk paraqet një regjistrim nominal që ta vërtetojë qartë këtë propozim. Për këtë arsye, pohimi duhet shkruar me rezervë: burime shqiptare dhe europiane të mëvonshme raportojnë se qarqe akademike gjermane e propozuan, por dokumentacioni i publikuar nga Fondacioni Nobel nuk e konfirmon ende në mënyrë të drejtpërdrejtë.
Katër vjet pas vdekjes së tij, regjimi komunist e hoqi Fishtën nga qarkullimi kulturor. Institucionet ndaluan veprat, shkollat hoqën emrin e tij nga programet dhe historia zyrtare e letërsisë e paraqiti si përfaqësues të klerikalizmit dhe të antisllavizmit. Regjimi e goditi për tri arsye të lidhura mes tyre: Fishta ishte klerik katolik, kritikonte ideologjitë dhe pushtetet që kërcënonin interesat shqiptare, ndërsa “Lahuta” sulmonte politikën territoriale të fqinjëve veriorë në një kohë kur Tirana komuniste lidhej politikisht me Jugosllavinë.
Studimet pas vitit 1990 treguan se kritika komuniste nuk e analizoi veprën sipas vlerave letrare. Ajo e gjykoi sipas nevojave ideologjike të regjimit dhe përsëriti përfundime pa analizë tekstore. Megjithatë, ndalimi nuk e zhduku Fishtën. Familjet ruajtën kopje të fshehura, lexuesit mësuan vargje përmendësh dhe diaspora botoi “Lahutën” në Romë më 1958 e 1991. Kur një aktor recitoi poemën publikisht në Shkodër më 5 janar 1991, spektatorët vazhduan vargjet pasi ai ndaloi. Kujtesa e kishte ruajtur veprën që shteti kërkoi ta hiqte nga memoria.
Sot Fishta nuk mund të reduktohet vetëm te epiteti “Homeri shqiptar”. Ai ishte poet epik dhe lirik, satirist, dramaturg, publicist, mësues, drejtues shkolle, themelues reviste, kryetar i Komisionit të Alfabetit, diplomat, deputet dhe klerik. Vepra e tij kërkon lexim kritik, jo adhurim të verbër dhe as dënim ideologjik.
Më 23 tetor nuk kujtojmë vetëm lindjen e autorit të “Lahutës së Malcis”. Kujtojmë njeriun që e vendosi shqipen në shkollë, ndihmoi në njësimin e alfabetit, mbrojti Shqipërinë në diplomacinë ndërkombëtare dhe krijoi një vepër që mbijetoi edhe kur shteti ndaloi emrin e autorit të saj./Pamfletigjergj fishta zëri epik i shqipërisë Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Kulture Ndahet nga jeta Tom Skerritt, aktori i famshëm i filmave ‘Alien’ dhe ‘Picket Fences’ 23 Tetor 2026, 08:1308:13Kulture Pse regjimet kanë frikë nga muzika? 22 Tetor 2026, 19:0519:05Kulture Marjeta Ljarja ngjitet në skenën e “Migjeni”-t me një histori që prek shpirtin dhe rikthen besimin te dashuria e pastër 22 Tetor 2026, 15:4015:40Kulture Protestat nuk ndalin koleksionistët, Art Basel Paris mbush kryeqytetin francez me vepra arti dhe shitje milionëshe 22 Tetor 2026, 13:2613:26Kulture Një fabrikë e vdekur nga Gana ringrihet përballë Luvrit 22 Tetor 2026, 12:3312:33Kulture Grand Palais hap dyert për 211 ekspozues, Art Basel nis mes artit, ankthit dhe milionave 21 Tetor 2026, 17:3417:34Kulture