Ajo pa 146 njerëz të humbnin jetën në zjarrin e një fabrike, sepse siguria e tyre ishte sakrifikuar në emër të fitimit. Njëzet e dy vjet më vonë, u bë gruaja e parë në historinë e Shteteve të Bashkuara që hyri në kabinetin presidencial. Nuk shkoi atje për të zbukuruar pushtetin, por për ta detyruar atë të merrte përgjegjësi për jetën e njerëzve.
Që në rininë e saj, Frances Perkins kishte filluar të dyshonte në një prej paragjykimeve më të vjetra të shoqërisë: se varfëria ishte domosdoshmërisht pasojë e dembelizmit, paaftësisë apo dobësisë së atyre që e përjetonin. Ajo shihte përreth njerëz që punonin pa pushim, por që, megjithatë, nuk arrinin të siguronin as minimumin e një jete dinjitoze. Ky kontrast do të bëhej një prej shqetësimeve themelore të gjithë jetës së saj.
Në Universitetin Mount Holyoke, ku u diplomua në vitin 1902, Frances studioi fizikë, duke ndjekur gjithashtu lëndë në kimi dhe biologji. Ishte një formim shkencor, por ajo që do t'i ndryshonte përfundimisht drejtimin e jetës nuk ishte ndonjë formulë apo zbulim laboratorik. Ishte përballja me realitetin e punëtorëve amerikanë.
Gjatë studimeve, një mësuese, Annah May Soule, organizoi vizita në fabrika, ku studentet duhej të vëzhgonin kushtet e punës. Frances pa nga afër atë që statistikat ekonomike dhe fjalimet për përparimin industrial shpesh e fshihnin: gra dhe vajza të reja që kalonin orë të tëra pranë makinerive, në mjedise të mbipopulluara, me ajër të rënduar dhe me mbrojtje pothuajse të papërfillshme.
Prapa shkëlqimit të industrisë, ajo zbuloi fytyrën e saj të errët. Prapa prodhimit, fitimeve dhe pasurisë së pronarëve, qëndronin trupa të lodhur, shëndete të shkatërruara dhe jetë të privuara nga zgjedhja.
Frances filloi të kuptonte se dija nuk merrte vlerën e saj të plotë nëse mbetej e mbyllur në libra, auditorë dhe laboratorë. Ajo duhej të dilte në jetë, të përballej me padrejtësinë dhe të bëhej instrument i ndryshimit.
Pas diplomimit punoi si mësuese, por përvoja në institucionet e ndihmës sociale, veçanërisht në Hull House të Çikagos, ku vepronte edhe reformatorja e njohur Jane Addams, e afroi gjithnjë e më shumë me botën e të varfërve, emigrantëve dhe punëtorëve të pambrojtur.
Më vonë, në Nju Jork, ndoqi studimet në ekonomi dhe sociologji në Universitetin Columbia, ku mori gradën master në vitin 1910. Një prej kërkimeve të saj u përqendrua te kequshqyerja e fëmijëve në lagjen Hell's Kitchen, një zonë ku varfëria nuk ishte thjesht një kategori statistikore, por një realitet i përditshëm që prekte trupat, mendjet dhe të ardhmen e brezave.
Ajo nuk kërkonte ta vështronte varfërinë nga larg. Dëshironte të kuptonte mekanizmat që e prodhonin dhe, mbi të gjitha, mënyrën se si mund të luftohej.
Në vitin 1910 u bë sekretare e New York Consumers' League, organizatë që mbronte konsumatorët dhe punëtorët përmes reformave ligjore. Në këtë detyrë, Frances hetonte kushtet në fabrika, dokumentonte shkeljet, mblidhte dëshmi dhe lobonte për ndryshime konkrete: higjienë në furrat e bukës, mbrojtje nga zjarri, dalje emergjence, kufizim të orëve të punës dhe mbrojtje për gratë e fëmijët.
Ajo hynte në hapësirat ku vendosej fati i mijëra njerëzve dhe u fliste atyre që kishin pushtetin ekonomik e politik. Ishte një grua e re, në një botë të dominuar nga burrat, që nuk kërkonte leje për të folur dhe as falje për të këmbëngulur.
Për shumë industrialistë, ajo u bë një kundërshtare e pakëndshme. Për të, megjithatë, nuk ishte çështje përplasjeje personale. Ishte çështje jete njerëzore.
Dhe pastaj erdhi 25 marsi 1911. Atë ditë, Frances Perkins ndodhej në zonën e Washington Square, në Nju Jork, kur dëgjoi sirenat e zjarrfikësve. Ajo u drejtua drejt vendit nga vinte tymi dhe u përball me një nga tragjeditë më të tmerrshme industriale në historinë amerikane: zjarrin e fabrikës Triangle Shirtwaist.
Flakët kishin përfshirë katet e sipërme të ndërtesës Asch, ku punonin qindra punëtore, kryesisht vajza dhe gra të reja, shumë prej tyre emigrante. Kushtet e sigurisë ishin katastrofike. Disa dyer dhe dalje ishin të mbyllura, ndërsa shkallët dhe mjetet e shpëtimit nuk mundën të përballonin përmasat e tragjedisë.
Të bllokuara nga zjarri dhe tymi, punëtoret kërkonin një rrugë shpëtimi. Disa u përpoqën të gjenin daljen, të tjera u drejtuan drejt dritareve. Nga lartësia e kateve të nënta dhe të dhjeta, disa u hodhën në boshllëk, duke kërkuar t'i shpëtonin flakëve.
Frances i pa ato skena. Pa trupat që binin, panikun, pafuqinë e njerëzve përballë një katastrofe që nuk ishte thjesht fatkeqësi natyrore, por edhe produkt i neglizhencës, lakmisë dhe mungesës së mbrojtjes.
Në atë zjarr humbën jetën 146 njerëz, shumica gra dhe vajza të reja. Disa ishin ende adoleshente. Puna e tyre ishte pjesë e një industrie që prodhonte veshje për një shoqëri gjithnjë e më të pasur, por që nuk kishte garantuar as kushtet më elementare për mbijetesën e atyre që i prodhonin.
Ajo që Frances pa atë ditë nuk do të mbetej një kujtim i tmerrshëm, i mbyllur në ndërgjegjen e saj. Do të shndërrohej në një pikë kthese, në një përgjegjësi që do ta shoqëronte për gjithë jetën.
Më vonë, ajo do ta kujtonte zjarrin e Triangle si momentin që shënoi fillimin e New Deal-it në ndërgjegjen e saj. Përpara se të bëhej politikë kombëtare, New Deal-i kishte lindur si një përgjigje morale ndaj vuajtjes njerëzore.
Pas tragjedisë, Perkins u përfshi në përpjekjet për hetimin e kushteve të sigurisë dhe u bë sekretare ekzekutive e Committee on Safety të qytetit të Nju Jorkut. Më pas luajti rol të rëndësishëm në punën e Komisionit Hetimor të Fabrikave të Shtetit të Nju Jorkut, i cili shqyrtoi kushtet e punës dhe sigurinë në industri.
Ajo nuk u mjaftua me indinjatën publike, as me ceremonitë përkujtimore. Kërkoi që tragjedia të prodhonte ligje, mekanizma kontrolli dhe përgjegjësi institucionale.
Nën ndikimin e kësaj lëvizjeje reformuese, Nju Jorku miratoi një sërë ligjesh që përmirësuan ndjeshëm sigurinë në vendet e punës, mbrojtjen nga zjarri, higjienën industriale, kufizimin e orëve të punës dhe mbrojtjen e punëtorëve. U vendosën standarde më të rrepta për daljet emergjente, inspektimet dhe kushtet e fabrikave.
Nuk ishte një fitore e lehtë. Përballë saj qëndronin interesa të fuqishme ekonomike, pronarë fabrikash dhe kundërshtarë të çdo ndërhyrjeje shtetërore që kufizonte lirinë e tyre për të organizuar prodhimin sipas interesit të fitimit.
Por Frances kishte një argument që nuk mund të rrëzohej lehtë: një ekonomi që e ndërton suksesin mbi rrezikimin e jetës së punëtorëve nuk është shprehje e përparimit, por e një dështimi të qytetërimit.
Në vitin 1913 u martua me ekonomistin Paul Caldwell Wilson, me të cilin pati një vajzë, Susanna. Jeta e saj familjare nuk e largoi nga angazhimi publik. Përkundrazi, Frances vazhdoi të ndërtonte një karrierë që do ta çonte nga reformatorja e të drejtave të punëtorëve në një prej figurave më me ndikim të politikës sociale amerikane.
Në vitin 1918 u emërua në Komisionin Industrial të Shtetit të Nju Jorkut, duke u bërë gruaja e parë që mbante një pozicion të tillë në administratën shtetërore. Në vitin 1926 u bë kryetare e këtij komisioni, ndërsa në vitin 1929, kur Franklin Delano Roosevelt ishte guvernator i Nju Jorkut, mori detyrën e Komisioneres Industriale të shtetit.
Ishte një rrugëtim i gjatë, i ndërtuar mbi këmbëngulje, njohuri dhe aftësinë për t'i shndërruar kërkesat shoqërore në vendime politike.
Më 4 mars 1933, Frances Perkins hyri në histori. Franklin D. Roosevelt, i sapozgjedhur President i Shteteve të Bashkuara, e emëroi Sekretare të Punës.
Ishte gruaja e parë që bëhej anëtare e kabinetit presidencial amerikan.
Në një kohë kur Depresioni i Madh kishte rrënuar ekonominë, kishte lënë miliona njerëz pa punë dhe kishte tronditur besimin te institucionet, zgjedhja e saj nuk ishte thjesht një akt simbolik në favor të grave. Ishte vendosja e një reformatori të së drejtës sociale në zemër të pushtetit ekzekutiv.
Por Frances nuk pranoi të bëhej pjesë e kabinetit vetëm për të zënë një karrige historike. Ajo kishte një program dhe kërkonte mbështetjen e Presidentit për ta zbatuar.
Ndër objektivat që i paraqiti Roosevelt-it ishin:
Një javë pune prej 40 orësh.
Një pagë minimale federale.
Shfuqizimi i punës së fëmijëve.
Sigurimi për të papunët.
Kompensimi për dëmtimet në punë.
Sigurimi shoqëror për moshën e tretë.
Një shërbim kombëtar punësimi.
Sigurimi shëndetësor universal.
Këto nuk ishin kërkesa të një administratoreje që dëshironte të ruante status quo-në. Ishin themelet e një modeli të ri shoqëror, në të cilin shteti nuk do të ishte thjesht garantues i rendit ekonomik, por edhe përgjegjës për një minimum sigurie dhe dinjiteti njerëzor.
Roosevelt e dinte se programi ishte ambicioz. Por Perkins nuk ishte e gatshme të hiqte dorë nga objektivat e saj për hir të një emërimi.
Gjatë dymbëdhjetë vjetëve në krye të Departamentit të Punës, ajo u bë një prej figurave kryesore të New Deal-it. Puna e saj u mishërua në disa prej reformave më të rëndësishme të historisë sociale amerikane.
Në vitin 1935 u miratua Social Security Act, ligji që hodhi themelet e sistemit federal të sigurimeve shoqërore, duke krijuar mekanizma për pensionet e pleqërisë, sigurimin e papunësisë dhe ndihmën për kategori të caktuara familjesh në nevojë.
Në vitin 1938 u miratua Fair Labor Standards Act, një tjetër arritje madhore, që vendosi pagën minimale federale, kufizoi orët e punës dhe vendosi mbrojtje kundër punës së fëmijëve në sektorët e mbuluar nga ligji.
Ishte pikërisht ajo arkitekturë ligjore për të cilën Frances kishte luftuar prej dekadash: puna duhej të kishte kufij, paga duhej të kishte një dysheme dinjiteti dhe fëmijëria nuk mund të sakrifikohej në altarin e prodhimit industrial.
Megjithatë, këto reforma nuk ishin të përsosura. Në versionin fillestar, Social Security Act dhe legjislacioni për pagat e orët përjashtonin shumë punëtorë bujqësorë dhe punëtorë shtëpiakë. Këto përjashtime prekën në mënyrë disproporcionale punëtorët afrikano-amerikanë, duke ruajtur pabarazi të thella racore në sistemin e mbrojtjes sociale.
Ishte një kompromis politik me pasoja të rënda. Perkins ishte e vetëdijshme për kufizimet e reformave, por përballë rezistencës së Kongresit dhe interesave të fuqishme rajonale, jo gjithçka që kërkonte mund të bëhej ligj.
Ajo nuk arriti as të realizonte sigurimin shëndetësor universal, një prej objektivave të saj të rëndësishëm. Megjithatë, nuk e braktisi këtë ide dhe vazhdoi të mbronte nevojën për një sistem më të gjerë të mbrojtjes shoqërore.
Kundërshtarët e saj e akuzonin për ndërhyrje të tepruar të shtetit, për radikalizëm dhe për cenim të interesave të biznesit. Në një shoqëri ku autoriteti politik, ekonomik dhe institucional ishte kryesisht në duart e burrave, as fakti se ishte grua nuk ia lehtësonte betejën. E quanin të vështirë, të ftohtë, të papërshtatshme për rolin tradicional femëror. Por Frances nuk kishte ardhur në politikë për t'u bërë e pëlqyeshme. Ajo kishte ardhur për të ndryshuar rregullat.
Pamja e saj ishte po aq e dallueshme sa qëndrimet. Shpesh shfaqej me veshje të errëta dhe me kapelën karakteristike tricorne. Nuk kërkonte të tërhiqte vëmendjen me elegancë apo spektakël. Prania e saj publike ishte e përqendruar te puna, argumenti dhe përgjegjësia.
Në një botë që shpesh kërkonte nga gratë të ishin të pranueshme përpara se të ishin të dëgjuara, Frances Perkins zgjodhi të ishte e dëgjuar.
Më 12 prill 1945, me vdekjen e Roosevelt-it, mori fund edhe një kapitull i rëndësishëm i karrierës së saj në kabinet. Më 30 qershor të po atij viti përfi mandatin si Sekretare e Punës, pas dymbëdhjetë vjetësh e gati katër muajsh shërbimi, më gjatë se çdo drejtues tjetër i këtij dikasteri në historinë amerikane.
Por ajo nuk u tërhoq nga jeta publike. Në vitin 1946, Presidenti Harry S. Truman e emëroi në Komisionin e Shërbimit Civil të Shteteve të Bashkuara, ku shërbeu deri në vitin 1953. Ndërkohë, dha mësim në Universitetin Cornell, shkroi, ligjëroi dhe vazhdoi të mbronte idenë se mirëqenia e punëtorëve nuk ishte një çështje dytësore e ekonomisë, por një prej matësve themelorë të qytetërimit.
Vdiq më 14 maj 1965, në moshën 85-vjeçare.
Sot, emri i Frances Perkins nuk është aq i njohur sa emrat e presidentëve, politikanëve apo industrialistëve të mëdhenj. Por trashëgimia e saj është e pranishme në jetën e përditshme të miliona njerëzve.
Sa herë që një punëtor përfiton nga kufizimi ligjor i orëve të punës, nga paga minimale, nga mbrojtja kundër punës së fëmijëve apo nga sigurimi i papunësisë, ai përfiton edhe nga një pjesë e betejave që ajo zhvilloi. Sa herë që një punonjës arrin moshën e pensionit dhe merr përfitimet e sigurimeve shoqërore, është i pranishëm një prej rezultateve më të rëndësishme të reformave që ajo ndihmoi të ndërtonte. Sigurisht, asnjë prej këtyre arritjeve nuk është vepër e një njeriu të vetëm. Ato janë fryt i lëvizjeve punëtore, i reformatorëve, i aktivistëve, i ligjvënësve dhe i miliona njerëzve që kërkuan një shoqëri më të drejtë. Por Frances Perkins ishte një prej atyre figurave të rralla që arriti ta lidhte protestën me ligjin, ndërgjegjen me institucionin dhe dhimbjen njerëzore me përgjegjësinë shtetërore.
Ajo nuk ishte thjesht dëshmitare e një tragjedie. U bë një prej njerëzve që ndihmuan të ndryshonin kushtet që e kishin bërë atë të mundur.
Nuk ishte vetëm gruaja që pa 146 njerëz të vdisnin në zjarrin e një fabrike. Ishte gruaja që e shndërroi atë kujtim në një program reformash, në një përpjekje të gjatë për të mos lejuar që fitimi të kishte më shumë vlerë se jeta.
Dhe këtu qëndron madhështia e saj: ajo nuk kërkoi thjesht drejtësi për të vdekurit, por mbrojtje për të gjallët.
Sepse një shoqëri nuk matet vetëm nga pasuria që prodhon, por edhe nga dinjiteti që u garanton atyre që e krijojnë atë pasuri.
Frances Perkins e kuptoi se varfëria nuk është gjithmonë fat, se pasiguria nuk është domosdoshmërisht një e keqe e pashmangshme dhe se shfrytëzimi nuk mund të justifikohet si çmim i përparimit. Ajo dëshmoi se ligjet nuk janë të destinuara të mbrojnë vetëm të fortët dhe se politika mund të jetë një instrument emancipimi, kur në themelin e saj vendoset njeriu.
Nëse zjarri i Triangle Shirtwaist i tregoi se sa e tmerrshme mund të bëhet indiferenca e një shoqërie ndaj jetës së punëtorëve, Frances Perkins ia kushtoi jetën dëshmisë së kundërt: se ndërgjegjja, kur shndërrohet në veprim, mund të ndryshojë historinë.
Ajo hyri në histori si gruaja e parë në kabinetin amerikan, por mbeti në histori si një prej grave që i ka dhënë punës dinjitetin e një të drejte dhe mbrojtjes sociale kuptimin e një detyrimi qytetërues.
Burime për verifikim historik
Frances Perkins Center – Her Life: biografia dhe kronologjia e jetës së saj.
Social Security Administration – Frances Perkins: roli në krijimin e sistemit të sigurimeve shoqërore.
U.S. Department of Labor – Frances Perkins: mandati, reformat dhe trashëgimia institucionale.
National Archives – Frances Perkins: Champion of Workers' Rights: dokumente dhe dëshmi historike për programin e saj reformues./ CNA Lajme ekskluzive nga CNA
Doni te informoheni te paret per lajme ekskluzive? Bashkohuni me grupin tone ne Facebook duke klikuar ketu.