Në ditëlindjen e poetit, klerikut, atdhetarit, mendimtarit dhe njërit prej arkitektëve të vetëdijes shqiptare
Më 23 tetor 1871, në Fishtë të Zadrimës, erdhi në jetë Zefi, djali që historia, letërsia dhe kujtesa kombëtare do ta njihnin përgjithmonë me emrin Atë Gjergj Fishta. Ai që do të bëhej një nga zërat më të fuqishëm të shqiptarizmës, një ndër krijuesit më të mëdhenj të letërsisë shqipe dhe një prej atyre burrave që nuk u mjaftuan të jetonin kohën e tyre, por u përpoqën t'i jepnin një kombi gjuhë, vetëdije, dinjitet dhe të ardhme.
Sot, në ditëlindjen e tij, nuk përkujtojmë vetëm një poet të madh, as vetëm një klerik françeskan, një publicist të shquar apo një veprimtar të çështjes kombëtare. Përkujtojmë një univers njerëzor e krijues, një mendje që u bë kuvend i dijes, një shpirt që e ktheu përkushtimin në mision dhe një penë që i dha zë historisë, dhimbjes, krenarisë dhe aspiratave të një populli. Përkujtojmë një nga ata njerëz që nuk i përkasin vetëm kohës kur jetuan, sepse vepra e tyre mbetet njëherësh trashëgimi, dëshmi dhe përgjegjësi për brezat që vijnë.
Atë Gjergj Fishta u nda nga jeta më 30 dhjetor 1940, në Shkodër, në moshën 69-vjeçare. Por, nëse jeta e tij tokësore kishte një kufi, vepra që la pas nuk pranoi kurrë të mbyllej brenda tij. Ajo vazhdoi të jetojë në gjuhë, në libra, në kujtesën e popullit, në këngën e lahutës, në ligjërimin e burrave të maleve, në përpjekjet për ta ruajtur identitetin shqiptar dhe në atë vetëdije që, edhe kur shtypet, nuk mund të zhduket përfundimisht.
Ka njerëz që bëhen të mëdhenj përmes një vepre të vetme. Ka të tjerë që lënë pas një varg veprash, secila me vlerën dhe rëndësinë e vet. Por ka edhe personalitete të rralla që bëhen vetë një epokë, sepse në jetën dhe veprimtarinë e tyre ndërthuren shumë prej energjive që formësojnë një komb. Fishta i përket kësaj kategorie të fundit. Ai ishte njëkohësisht poet dhe meshtar, mësues dhe publicist, satirist dhe dramaturg, studiues i gjuhës dhe veprimtar kulturor, orator dhe përfaqësues politik, njeri i përkushtimit fetar dhe i angazhimit qytetar.
Kudo ku vuri dorë, ai la gjurmën e një mendjeje të gjallë dhe të një vullneti që nuk njihte lehtësi. Kudo ku shprehu mendimin e vet, solli forcën e një karakteri që nuk pajtohej me mediokritetin. Kudo ku u përball me sfidat e kohës, u përpoq të ishte më shumë sesa dëshmitar, të bëhej pjesëmarrës, ndërmjetësues dhe ndërtues i asaj Shqipërie që kërkonte të dilte nga errësira e shekujve dhe të zinte vendin e saj në historinë moderne.
Një jetë që u bë mision
Zefi i vogël, i lindur në Zadrimë, do të hynte në jetën e Kishës dhe të dijes përmes formimit françeskan. Qysh herët, ai u përfshi në një rrugëtim arsimor e shpirtëror që do ta çonte përtej kufijve të vendlindjes. Studimet në institucionet françeskane të Bosnjës, në Sutjeskë, Livno dhe Kreshevë, e njohën me filozofinë, teologjinë, gjuhët dhe traditat kulturore të një hapësire më të gjerë evropiane. Më 1894 u shugurua meshtar dhe iu bashkua Urdhrit Françeskan, duke nisur një jetë në të cilën shërbimi fetar, mësimdhënia, krijimtaria dhe përkushtimi ndaj atdheut do të ecnin së bashku.
Por Fishta nuk do të ishte prej atyre klerikëve që e kufizojnë shërbesën brenda mureve të kishës. Për të, besimi nuk ishte shkëputje nga bota, por përgjegjësi ndaj njeriut, nuk ishte mbyllje në vetvete, por detyrim për t'i shërbyer dinjitetit njerëzor, dijes, edukimit dhe bashkësisë. Ai e kuptoi se një popull nuk mund të ndërtojë të ardhmen pa arsim, pa gjuhë të zhvilluar, pa kujtesë historike dhe pa vetëdijen se i përket një bashkësie me identitetin e vet.
Në këtë kuptim, Fishta ishte njëherësh shërbestar i Zotit dhe shërbestar i kombit. Ai e jetoi meshtarinë si përkushtim dhe shqiptarizmën si përgjegjësi. Këto dy dimensione, larg të qenit kundërshtare në jetën e tij, u ndërthurën në një ideal të vetëm, t'i shërbente njeriut duke i shërbyer shpirtit, gjuhës dhe dinjitetit të bashkësisë së cilës i përkiste.
Kjo është një nga çelësat për të kuptuar figurën e tij. Fishta nuk e pa kombin vetëm si një përkatësi gjaku, gjuhe apo territori. Ai e pa si një bashkësi që duhej të fitonte vetëdije për veten, të njihte historinë e saj, të kultivonte gjuhën, të zhvillonte arsimin dhe të krijonte institucionet që do ta mbronin nga shpërbërja dhe nënshtrimi.
Në një kohë kur shqiptarët përballeshin me sfida të mëdha politike, kulturore dhe gjuhësore, kjo ide mori përmasat e një misioni. Dhe Fishta, me energjinë e tij të jashtëzakonshme, iu kushtua atij misioni me gjithë fuqinë e mendjes dhe të shpirtit.
“Lahuta e Malcís”, monumenti ku historia u bë epikë
Në majën më të lartë të krijimtarisë së tij qëndron “Lahuta e Malcís”, vepra që i dha Fishtës një vend të veçantë në historinë e letërsisë shqipe dhe që e bëri një nga emrat më përfaqësues të epikës sonë kombëtare.
Kjo vepër nuk është thjesht një poemë e gjatë, as vetëm një rrëfim poetik për përballjet historike të shqiptarëve. Ajo është një botë e tërë, ku historia dhe legjenda, kujtesa popullore dhe imagjinata krijuese, heronjtë dhe figurat mitologjike, burrëria dhe tragjedia ndërthuren në një strukturë epike me përmasa të jashtëzakonshme.
Fishta e ktheu lahutën, instrumentin tradicional të rapsodëve, në një altar të kujtesës kombëtare. Në vargjet e tij, ajo nuk është vetëm vegël muzikore që shoqëron këngën e malësorit, por një zë që ngrihet nga thellësia e shekujve, një urë mes brezave, një mënyrë për ta ruajtur historinë në një kohë kur ajo rrezikonte të mbetej e copëzuar, e shtrembëruar ose e harruar.
Përmes vargut të fuqishëm, gjuhës së pasur, ritmit të gjallë dhe figuracionit të mbështetur në traditën popullore, Fishta krijoi një univers ku shqiptarët mund të njihnin jo vetëm ngjarje e personazhe, por edhe një mënyrë të të menduarit për veten. Ai i dha formë poetike kujtesës së një bashkësie që kërkonte të kuptonte fatin e vet dhe të pohonte ekzistencën e saj përballë sfidave të historisë.
“Lahuta e Malcís” është, në këtë kuptim, më shumë se një vepër letrare, është një akt i madh i vetëdijesimit kulturor. Në të, Fishta nuk i përshkruan shqiptarët vetëm si protagonistë të ngjarjeve, por i vendos në qendër të një rrëfimi për lirinë, nderin, besën, qëndresën dhe lidhjen me tokën e të parëve.
Megjithatë, madhështia e veprës nuk qëndron në nevojën për ta lexuar çdo varg si dokument historik. Si çdo krijim epik, ajo ndërthur kujtesën, interpretimin, simbolin dhe përfytyrimin poetik. Vlera e saj qëndron pikërisht në mënyrën se si një material historik e folklorik shndërrohet në art dhe se si arti bëhet bartës i një përvoje kolektive.
Për Fishtën, poezia nuk ishte zbukurim i historisë, por mënyrë për t'i dhënë asaj kuptim. Ai e dinte se popujt nuk jetojnë vetëm nga ajo që kanë përjetuar, por edhe nga mënyra se si arrijnë ta kujtojnë, ta rrëfejnë dhe t'ua përcjellin brezave përvojën e tyre.
Prandaj “Lahuta e Malcís” mbetet një vepër që duhet lexuar jo vetëm me krenarinë e përkatësisë, por edhe me vëmendjen e lexuesit kritik, jo vetëm si dëshmi e një kohe, por edhe si shprehje e një talenti që e ngriti gjuhën shqipe në lartësi të rralla poetike.
Gjuha shqipe, atdheu që Fishta ndërtoi me fjalë
Në historinë e një kombi, gjuha është më shumë se mjet komunikimi. Ajo është kujtesa e tij më e thellë, arkivi i përvojave, bartësja e mendimit dhe një nga format më të rëndësishme të identitetit. Për një popull që kishte kaluar shekuj nën sundime të huaja dhe që përballej me rreziqe të asimilimit kulturor, çështja e gjuhës shqipe ishte çështje ekzistence.
Fishta e kuptoi këtë të vërtetë me një kthjelltësi të veçantë. Ai nuk e trajtoi gjuhën si një trashëgimi të gatshme, që mjaftonte vetëm të ruhej, por si një pasuri që duhej zhvilluar, pasuruar, studiuar dhe bërë e aftë për të përballuar nevojat e një shoqërie moderne.
Për këtë arsye, veprimtaria e tij në shoqërinë kulturore “Bashkimi” dhe pjesëmarrja në Kongresin e Manastirit, më 1908, përbëjnë momente të rëndësishme të angazhimit të tij kombëtar. Si një nga figurat kryesore të Komisionit të Alfabetit, Fishta u përfshi në përpjekjet për të zgjidhur një nga çështjet më të rëndësishme të kulturës shqiptare, krijimin e një sistemi të përbashkët shkrimi, që do të ndihmonte shkollimin, botimin dhe komunikimin kulturor ndërmjet shqiptarëve.
Ai nuk ishte i vetëm në këtë përpjekje. Kongresi i Manastirit ishte fryt i punës dhe i vullnetit të shumë veprimtarëve, intelektualëve e përfaqësuesve të bashkësive shqiptare. Por roli i Fishtës, i mbështetur në autoritetin e tij kulturor dhe në përkushtimin ndaj gjuhës, ishte i rëndësishëm në këtë proces historik.
Gjuha që ai përdori në krijimtarinë e vet, veçanërisht në “Lahutën e Malcís”, dëshmon një zotërim të jashtëzakonshëm të shqipes gege, të pasurisë së saj shprehëse, të ritmit, të figuracionit dhe të mundësive të saj poetike. Ai e ngriti të folmen e trashëguar në një nivel të lartë artistik, duke dëshmuar se ajo mund të bartte jo vetëm këngën e përditshme dhe rrëfimin popullor, por edhe epikën, filozofinë, satirën, dramën dhe mendimin estetik.
Kjo nuk do të thotë se historia e shqipes letrare mund të përmblidhet në veprën e një njeriu. Gjuha jonë u formësua nga breza të tërë krijuesish, studiuesish, mësuesish dhe veprimtarësh. Por Fishta ishte ndër ata që e zgjeruan horizontin e saj, që i dëshmuan fuqinë dhe që e bënë të tingëllonte me autoritet në hapësirën e letërsisë kombëtare.
Ai e kuptoi se një gjuhë nuk mbrohet vetëm me deklarata dashurie. Ajo mbrohet duke shkruar në të, duke krijuar vepra të mëdha, duke e mësuar, duke e pasuruar dhe duke e bërë të domosdoshme për jetën intelektuale të një populli.
Në këtë kuptim, Fishta i shërbeu shqipes jo vetëm si shkrimtar, por edhe si ndërtues i një hapësire kulturore ku fjala shqipe mund të shprehte gjithçka që mendja njerëzore është në gjendje të përfytyrojë, të ndiejë dhe të arsyetojë.
Nga “Hylli i Dritës” te misioni i publicistit dhe mendimtarit
Madhështia e Fishtës nuk mund të kuptohet nëse kufizohet vetëm te poezia. Ai ishte një veprimtar i gjerë kulturor, i cili e kuptoi se një komb nuk ndërtohet vetëm me vargje, sado të bukura e të fuqishme qofshin ato. Kombi ka nevojë për institucione arsimore, revista, diskutim publik, kritikë, debat dhe hapësira ku mendimi të zhvillohet e të përballet me sfidat e kohës.
Më 1913, Fishta themeloi revistën “Hylli i Dritës”, e cila u bë një nga periodikët më të rëndësishëm të jetës intelektuale shqiptare. Përmes saj, ai kontribuoi në zhvillimin e mendimit kulturor, letrar, historik dhe shoqëror, duke krijuar një hapësirë ku çështjet e gjuhës, identitetit, arsimit dhe jetës kombëtare mund të trajtoheshin në mënyrë të qëndrueshme.
Revista nuk ishte vetëm një botim periodik. Ajo ishte një dëshmi e bindjes se mendimi duhet të ketë shtëpinë e vet, se kultura nuk mund të mbijetojë pa institucione dhe se një popull nuk mund të ecë përpara nëse nuk krijon hapësira për dijen, debatin dhe kritikën.
Fishta ishte gjithashtu një polemist i fuqishëm. Në publicistikën dhe satirën e tij, ai u përball me veset shoqërore, hipokrizinë, provincializmin, shtirjen intelektuale dhe atdhetarizmin e rremë. Ai e dinte se dashuria për atdheun nuk provohet me fjalë të mëdha, me poza apo me deklarata solemne, por me përgjegjësi, punë dhe gatishmëri për t'u përballur me të vërtetën.
Satira e tij, e mishëruar edhe në vepra si “Anzat e Parnasit” dhe “Gomari i Babatasit”, zbulon një anë tjetër të këtij krijuesi, aftësinë për të parë pas fasadës, për të zhveshur pretendimet nga zbukurimet dhe për të përdorur të qeshurën si mjet kritik.
Në duart e Fishtës, ironia nuk ishte vetëm zbavitje. Ajo ishte një mënyrë për ta goditur mashtrimin, për të ekspozuar kundërthëniet dhe për ta vënë shoqërinë përballë dobësive të veta. Ai nuk e shihte atdhetarizmin si një strehë ku mund të fshihej çdo gabim. Përkundrazi, pikërisht sepse e donte Shqipërinë, nuk ngurronte të kritikonte ata që e përdornin emrin e saj për interesa të ngushta.
Këtu qëndron një nga mësimet më aktuale të veprës së tij, dashuria për kombin nuk e përjashton kritikën, ajo e bën kritikën të domosdoshme. Një shoqëri që nuk guxon të shohë të metat e veta, nuk ka si të ndërtojë një të ardhme më të mirë.
Fishta ishte njeri i kohës së vet, me bindjet, kufizimet dhe kundërthëniet e saj. Por pikërisht për këtë arsye, vepra e tij kërkon lexim të plotë e serioz, jo adhurim të verbër, as mohim të paragjykuar, por njohje, analizë dhe përballje me kompleksitetin e saj.
Një krijues me shumë zëra, poeti, dramaturgu, përkthyesi dhe esteti
Në letërsinë shqipe të kohës së tij, Fishta u shqua për larminë e gjinive dhe të formave që kultivoi. Krahas epikës, ai shkroi poezi lirike, krijoi drama, zhvilloi satirën dhe u mor me përkthimin. Kjo shumësi nuk ishte një shpërndarje e rastësishme e energjisë krijuese, por shprehje e një mendjeje që kërkonte të gjente mjetin e duhur për çdo ide dhe për çdo përvojë njerëzore.
Në lirikat e tij, zëri kombëtar ndërthuret me ndjeshmërinë personale, ndërsa në krijimtarinë fetare shfaqet një përmasë tjetër e botës së tij shpirtërore. Në dramë, ai kërkoi të vinte në lëvizje personazhet, konfliktet dhe dilemat morale; në satirë, e shndërroi fjalën në një instrument të kritikës; në publicistikë, u përpoq të ndikonte në zhvillimin e jetës intelektuale shqiptare.
Vepra të tilla si “Mrizi i Zanave”, “Vallja e Parrizit”, “Anzat e Parnasit” dhe “Gomari i Babatasit” dëshmojnë se Fishta nuk ishte rob i një forme të vetme letrare. Ai zotëronte një repertor të gjerë shprehës dhe e përdorte atë për të trajtuar tema të ndryshme: atdheun, fenë, moralin, shoqërinë, veset njerëzore, përplasjet politike dhe aspiratat kulturore.
Në krijimtarinë e tij, gjuha mund të bëhet njëherësh këngë dhe qortim, himn dhe ironi, rrëfim dhe gjykim. Kjo aftësi për të ndryshuar regjistrin shprehës, pa humbur forcën e ligjërimit, është një nga tiparet që e bëjnë veprën e tij të veçantë.
Të flasësh për Fishtën vetëm si poet epik do të thotë të shohësh vetëm një pjesë të horizontit të tij. Ai ishte një krijues që kërkonte të përfshinte në letërsi jo vetëm ngjarjet e mëdha të historisë, por edhe zakonet, karakteret, marrëdhëniet njerëzore, dobësitë e shoqërisë dhe pyetjet morale që e shoqërojnë njeriun në çdo kohë.
Prandaj, përmasat e tij nuk maten vetëm me vëllimin e veprës, por edhe me shumëllojshmërinë e përvojave që ajo përmban dhe me aftësinë për të krijuar një gjuhë artistike që mbetet e dallueshme, e fuqishme dhe e lidhur ngushtë me botën kulturore shqiptare.
Fishta në shërbim të arsimit dhe të çështjes kombëtare
Për Fishtën, fjala e shkruar duhej të kishte vazhdim në jetën publike. Ai nuk u mjaftua të krijonte vepra letrare apo të drejtonte një revistë. U angazhua në arsim, në jetën institucionale dhe në veprimtarinë politike, duke e kuptuar se fati i një kombi nuk përcaktohet vetëm nga ajo që mendon, por edhe nga institucionet që ndërton dhe nga aftësia për të mbrojtur interesat e veta.
Si edukator, ai punoi për përhapjen e arsimit dhe për forcimin e rolit të gjuhës shqipe në shkollë. Si pjesëtar i Urdhrit Françeskan, kontribuoi në jetën e institucioneve arsimore të Shkodrës, ndërsa shkolla françeskane u bë një prej hapësirave të rëndësishme të formimit të intelektualëve shqiptarë.
Si përfaqësues i jetës publike, ai mori pjesë në përpjekjet për afirmimin ndërkombëtar të Shqipërisë. Më 1919, shërbeu si sekretar i përgjithshëm i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris, ku çështja shqiptare kërkonte mbrojtje diplomatike në një kohë kur kufijtë dhe e ardhmja politike e vendit diskutoheshin në tryezat e fuqive të mëdha.
Në vitin 1921 u zgjodh deputet i Shkodrës dhe më pas nënkryetar i Parlamentit shqiptar. Këto angazhime dëshmojnë se ai nuk e konsideronte atdhetarizmin një ndjenjë të mbyllur në zemër, por një përgjegjësi që kërkonte pjesëmarrje konkrete në jetën e vendit.
Megjithatë, figura e tij politike, si çdo figurë e rëndësishme historike, duhet kuptuar në kontekstin e ndërlikuar të Shqipërisë së fillimshekullit XX. Angazhimet e tij, pozicionimet dhe zgjedhjet politike mund të studiohen, të diskutohen dhe të vlerësohen në dritën e dokumenteve dhe të rrethanave të kohës. Kjo nuk e zvogëlon kontributin e tij kulturor; përkundrazi, e bën portretin historik më të plotë dhe më të besueshëm.
Fishta nuk ishte thjesht një njeri që fliste për Shqipërinë. Ai ishte një njeri që u përpoq të ndikonte në fatin e saj përmes arsimit, kulturës, diplomacisë, publicistikës dhe përfaqësimit politik.
Kjo ndërthurje e fjalës me veprimin e bën figurën e tij një nga dëshmitë më domethënëse të një kohe kur intelektuali shqiptar nuk mund të qëndronte i shkëputur nga çështjet themelore të ekzistencës kombëtare.
Një Shqipëri që duhej të mësonte të ishte vetvetja
Për të kuptuar misionin e Fishtës, duhet të kthehemi te Shqipëria e kohës së tij, një vend që po përpiqej të fitonte dhe të konsolidonte pavarësinë, një shoqëri që duhej të ndërtonte institucionet e veta, një gjuhë që kërkonte një hapësirë më të gjerë përdorimi dhe një kulturë që duhej të dëshmonte se ishte e aftë të bashkëbisedonte me botën pa humbur veçantinë e saj.
Në këto rrethana, atdhetarizmi nuk ishte një koncept abstrakt. Ai lidhej me çështje konkrete, shkollën, alfabetin, librin, gazetën, kujtesën historike, përfaqësimin diplomatik dhe ruajtjen e identitetit.
Fishta e kuptoi se një popull nuk mund të mbështetet vetëm te kujtimi i së kaluarës. Ai duhet ta shndërrojë kujtesën në dije, dijen në kulturë dhe kulturën në aftësi për të ndërtuar të ardhmen. Nuk mjafton të krenohesh me paraardhësit, nëse nuk je në gjendje të krijosh vepra që do t'u lësh trashëgim pasardhësve.
Kjo ishte një prej arsyeve pse ai e shihte gjuhën, letërsinë dhe arsimin si pjesë të së njëjtës përpjekje. Një komb bëhet i vetëdijshëm për veten kur arrin të rrëfejë historinë e tij, të ruajë gjuhën, të kultivojë mendimin dhe të krijojë institucione që e bëjnë këtë trashëgimi të jetojë përtej një brezi.
Fishta ishte pjesë e një plejade intelektualësh e atdhetarësh që u përpoqën ta ndërtonin këtë vetëdije. Ai nuk e bëri i vetëm Shqipërinë moderne dhe nuk mund t'i atribuohet një individi e gjithë puna e një epoke. Por ai ishte ndër ata që i dhanë kësaj pune një përmasë të jashtëzakonshme artistike dhe një zë që do të mbetej i dëgjueshëm edhe pas shumë dekadash.
Pikërisht këtu qëndron madhështia e tij: jo në idenë se ishte i pagabueshëm, por në faktin se e vuri talentin e vet në shërbim të një çështjeje që e tejkalonte jetën individuale.
Kur vepra dënohet bashkë me autorin
Pak figura të kulturës shqiptare e kanë përjetuar aq ashpër kontrastin mes nderimit dhe përjashtimit sa Atë Gjergj Fishta.
Gjatë jetës, ai gëzoi autoritet të madh letrar e kulturor. U nderua brenda dhe jashtë vendit, ndërsa vepra e tij u njoh si një prej shprehjeve më të rëndësishme të letërsisë shqipe. Në vitin 1939 u bë anëtar i Akademisë Mbretërore Italiane, një dëshmi e njohjes që kishte fituar edhe në rrethe kulturore përtej Shqipërisë.
Por pas vendosjes së regjimit komunist, emri i tij u përjashtua për dekada nga hapësira zyrtare e kulturës. Vepra e tij u pengua, u paragjykua dhe u trajtua nën peshën e një gjykimi ideologjik që nuk lejonte një lexim të lirë e të paanshëm të trashëgimisë së tij. Për shumë kohë, Fishta u kthye në një emër të ndaluar, ndërsa kujtesa e tij u mbajt gjallë kryesisht nga familje, lexues, studiues dhe njerëz të kulturës që nuk pranuan ta braktisnin.
Kjo nuk ishte vetëm një padrejtësi ndaj një autori të vdekur. Ishte një ndërhyrje e dhunshme në marrëdhënien e një populli me trashëgiminë e vet. Kur një pushtet përpiqet të përcaktojë se cilët autorë duhet të lexohen, cilët duhet të harrohen dhe cilat pjesë të historisë duhet të mbijetojnë, ai nuk synon vetëm librat. Ai synon të kontrollojë kujtesën dhe të kufizojë mundësinë e shoqërisë për ta njohur veten në tërësinë e saj.
Në rastin e Fishtës, përjashtimi u ushqye nga disa arsye ideologjike e politike, përfshirë identitetin e tij fetar, mendimin kombëtar dhe pozicionin që zinte në kulturën shqiptare para vendosjes së komunizmit. Por asnjëra prej këtyre rrethanave nuk mund ta justifikojë fshirjen e një trashëgimie letrare me rëndësi themelore.
Një vepër mund të kritikohet. Një ide mund të kundërshtohet. Një qëndrim politik mund të shqyrtohet me argumente. Por ndalimi i autorit dhe pengimi i leximit të veprës së tij janë diçka tjetër, janë mohim i së drejtës së shoqërisë për të gjykuar vetë.
Kështu, Fishta u bë jo vetëm një figurë e letërsisë, por edhe një dëshmi e mënyrës se si pushteti mund të përpiqet të sjë mbi kujtesën. Ai u përball me një lloj të dytë vdekjeje, jo vdekjen biologjike, por përpjekjen për ta zhdukur nga vetëdija publike.
Dhe kjo është një prej plagëve që historia shqiptare duhet ta njohë pa ekuivoke. Sepse një shoqëri që e lë të kaluarën të manipulohet, rrezikon të humbasë jo vetëm autorët e saj, por edhe aftësinë për të dalluar të vërtetën nga propaganda.
Përdhosja e kujtesës, dhuna që nuk mjaftohet me trupin
Fati i eshtrave të Fishtës e bën edhe më të dhimbshëm këtë kapitull të historisë.
Pas vdekjes së tij, më 1940, ai u varros në Shkodër. Në vitin 1967, në klimën e fushatës kundër fesë dhe institucioneve fetare, varri i tij u përdhos dhe eshtrat u nxorën nga varri. Sipas dëshmive dhe burimeve për këtë ngjarje, ato u hodhën në ujërat e Drinit. Ky akt, përtej dhunës ndaj të vdekurit, ishte një përpjekje për ta poshtëruar kujtesën e tij dhe për të shkatërruar një simbol që regjimi e shihte si të papajtueshëm me ideologjinë e vet.
Nuk ishte më vetëm çështja e një libri që nuk botohej apo e një emri që nuk përmendej. Ishte dhuna që kërkonte të mbërrinte deri te eshtrat, sikur edhe vdekja të mos mjaftonte për ta ndalur përballjen e pushtetit me atë që përfaqësonte Fishta.
Këtu historia merr përmasën e një tragjedie morale. Trupi i njeriut i përket vdekjes, por kujtesa e tij u përket të gjallëve. Të dhunosh varrin e dikujt për shkak të bindjeve, përkatësisë fetare apo veprës që ka lënë pas, do të thotë të sulmosh jo vetëm një individ, por edhe dinjitetin e shoqërisë që e kujton.
Fishta ishte i vdekur dhe nuk mund të mbrohej. Por vepra e tij vazhdonte të jetonte, dhe pikërisht kjo duket se e bënte të papranueshme për ata që kërkonin ta ndërtonin shoqërinë mbi një kujtesë të kontrolluar.
Ajo që nuk mundën ta zhduknin ishte fjala e tij. Mund të pengohej botimi, mund të heshteshin institucionet, mund të frikësoheshin lexuesit, mund të përdhosej varri, por nuk mund të shlyhej tërësisht gjurma e një vepre që kishte hyrë në gjuhë, në kujtesën e familjeve dhe në ndërgjegjen e njerëzve.
Kjo është arsyeja pse rikthimi i Fishtës nuk duhet kuptuar thjesht si rehabilitim i një emri. Ai është pjesë e një detyrimi më të gjerë, të rikthehet e drejta e leximit, e studimit dhe e gjykimit të lirë të trashëgimisë kulturore shqiptare.
Një komb nuk e nderon të kaluarën duke e kthyer në altar ku nuk lejohet asnjë pyetje. E nderon duke e njohur, duke e studiuar dhe duke mos lejuar që dhuna politike të vendosë se çfarë meriton të mbijetojë në kujtesën e tij.
Rikthimi i Fishtës dhe detyrimi që mbetet i papërmbushur
Me rënien e komunizmit, emri i Fishtës nisi të rikthehej në jetën publike, në botimet letrare, në studimet akademike dhe në kujtesën institucionale. Por rikthimi i një autori të madh nuk përfn me heqjen e ndalimit. Ai kërkon shumë më tepër sesa përmendje në përvjetorë, ceremoni përkujtimore dhe deklarata solemne.
Kërkon botime të besueshme e të plota, studime kritike, tekste të pajisura me shënime shpjeguese, botime për të rinjtë, punë serioze në shkolla e universitete dhe një debat kulturor që nuk e redukton veprën në slogane.
Kërkon gjithashtu që Fishta të lexohet në gjuhën e tij, duke respektuar pasurinë e gegërishtes, veçoritë e fjalorit, ritmin e vargut dhe kontekstin historik të krijimtarisë. Modernizimi i gjuhës nuk duhet të shndërrohet në zhveshje të veprës nga identiteti i saj. Kur është e nevojshme, shpjegimi i fjalëve dhe i shprehjeve duhet ta ndihmojë lexuesin të hyjë në tekst, jo ta zëvendësojë tekstin me një përshtatje që ia humb zërin origjinal.
Po aq e rëndësishme është që vepra e tij të studiohet në raport me letërsinë evropiane, me traditën epike, me romantizmin, me folklorin, me satirën dhe me zhvillimin e mendimit shqiptar. Vetëm kështu mund të kuptojmë njëkohësisht veçantinë e tij dhe vendin që zë në historinë e letërsisë.
Nderimi i vërtetë nuk është të shpallësh se Fishta është i madh. Është të dëshmosh pse është i madh, çfarë ka krijuar, si e ka krijuar dhe çfarë mund të mësojë lexuesi i sotëm prej tij.
Dhe këtu shfaqet një paradoks që duhet të na shqetësojë. Një shoqëri mund ta përkujtojë një autor me fjalë të mëdha, por të mos e lexojë sa duhet, mund ta vendosë në piedestal, por të mos hyjë në thellësinë e veprës së tij, mund ta shpallë krenari kombëtare, por të mos i krijojë trashëgimisë së tij kushtet për t'u bërë pjesë e gjallë e edukimit dhe e kulturës publike.
Fishta nuk ka nevojë për adhurim të verbër. Ai ka nevojë për lexues. Nuk ka nevojë për përsëritjen mekanike të epiteteve, por për njohjen e argumentuar të veprës. Nuk ka nevojë të përdoret si flamur në çdo debat, por të studiohet si një nga autorët që ndihmuan në formësimin e gjuhës, të letërsisë dhe të vetëdijes shqiptare.
Vetëm kështu rikthimi i tij bëhet i plotë, kur emri del nga ceremonia dhe hyn në jetën e përditshme të kulturës.
Një figurë që nuk i përket vetëm së shkuarës
Sot, më shumë se tetë dekada pas vdekjes së tij, Atë Gjergj Fishta vazhdon të na përballë me pyetje që nuk i përkasin vetëm historisë së letërsisë.
Çfarë do të thotë të jesh atdhetar në një kohë kur fjalët për atdheun përdoren shpesh për interesa të ngushta? Çfarë do të thotë të mbrosh gjuhën kur ajo rrezikon të varfërohet nga pakujdesia, mungesa e leximit dhe shpërfillja e trashëgimisë? Çfarë do të thotë të jesh intelektual kur mendimi kërkon guxim, kur kritika ngatërrohet me armiqësinë dhe kur përgjegjësia publike zëvendësohet nga dëshira për t'u pëlqyer?
Fishta nuk mund të na japë përgjigje të gatshme për çdo problem të kohës sonë. Ai jetoi në rrethana të tjera, përballoi sfida të tjera dhe kishte horizontin e vet historik e ideor. Por vepra e tij na kujton se kultura nuk është zbukurim i jetës kombëtare. Ajo është një prej kushteve të qëndrueshmërisë së saj.
Na kujton se gjuha kërkon punë, se arsimi kërkon përkushtim, se atdhetarizmi kërkon përgjegjësi dhe se intelektuali nuk mund të jetë i dobishëm për shoqërinë nëse heq dorë nga e drejta dhe detyrimi për të menduar në mënyrë të pavarur.
Na kujton gjithashtu se asnjë komb nuk mund të ndërtojë një identitet të shëndetshëm duke mohuar pjesë të historisë së vet. Kujtesa nuk duhet të jetë as instrument hakmarrjeje, as mjet për të shenjtëruar çdo veprim të së kaluarës. Ajo duhet të jetë hapësira ku faktet njihen, veprat studiohen dhe përvojat shndërrohen në dije.
Në këtë kuptim, Fishta është ende bashkëbiseduesi ynë. Ai na fton të lexojmë, të krahasojmë, të mendojmë dhe të mos kënaqemi me atë që na thuhet për të. Na fton të hyjmë në veprën e tij, të përballemi me madhështinë dhe kufijtë e saj, të njohim pasurinë e gjuhës dhe të kuptojmë se si letërsia mund të bëhet një nga format më të fuqishme të vetëdijes historike.
Një figurë e madhe nuk është ajo që na kursen nga mendimi. Është ajo që na nxit të mendojmë më thellë.
Fishta, një emër që nuk mund të mbetet vetëm kujtim
Sot, më 23 tetor, në ditëlindjen e tij, ne përulemi me respekt përpara kujtimit të Atë Gjergj Fishtës. Por përulja jonë nuk duhet të jetë vetëm një gjest ceremonial. Ajo duhet të kthehet në përgjegjësi, në lexim, në studim dhe në përpjekje për ta mbajtur gjallë trashëgiminë që ai na la.
Ta kujtosh Fishtën do të thotë të kujtosh një njeri që e bëri gjuhën shqipe mjet të një krijimtarie të fuqishme, që i dha epikës shqiptare një monument të rrallë, që u angazhua për arsimin, për kulturën, për çështjen kombëtare dhe për zhvillimin e mendimit publik. Do të thotë të kujtosh një klerik që e jetoi besimin si shërbim, një poet që e ktheu kujtesën në art dhe një intelektual që e kuptoi se dashuria për atdheun nuk mund të ndahet nga përgjegjësia për të.
Por do të thotë edhe të kujtosh dhunën që u ushtrua ndaj tij pas vdekjes, përjashtimin e veprës nga jeta kulturore dhe përpjekjen për ta fshirë nga kujtesa. Jo për të ushqyer urrejtje të reja, si përdhosja e memorialit e “Lahutën e Malcís” në Lezhë, por për të mos lejuar që padrejtësitë të mbulohen nga harresa dhe që historia të përsëritet në forma të tjera.
Fishta u përpoq të ndërtonte me fjalë atë që koha e tij kërkonte me ngulm, një vetëdije shqiptare të aftë të ruante identitetin e vet dhe të komunikonte me botën. Ai e dinte se një popull nuk bëhet i pavdekshëm vetëm sepse ka mbijetuar, por sepse arrin t'i japë mbijetesës së vet kuptim, kulturë dhe trashëgimi.
Prandaj, sot, nderimi më i madh që mund t'i bëjmë nuk është ta shpallim edhe një herë të madh, por ta lexojmë. Të mos e lëmë “Lahutën e Malcís” të bëhet vetëm një titull që përmendet në fjalime, as “Hyllin e Dritës” vetëm një kujtim të një epoke të ndritur të kulturës shqiptare. Të mos e kufizojmë Fishtën në një portret, në një bust apo në një përvjetor. Ta kthejmë në pjesë të gjallë të edukimit tonë, të mendimit tonë dhe të marrëdhënies sonë me gjuhën.
Sepse madhështia e një krijuesi nuk matet vetëm me atë që i dha kohës së vet, por edhe me atë që vazhdon t'u japë brezave që vijnë.
Atë Gjergj Fishta është një nga kreshtat më të larta të krenarisë sonë kombëtare, por kreshtat nuk nderohen vetëm duke i vështruar nga larg. Duhet të ngjitesh drejt tyre, të përballosh vështirësinë e udhës dhe të fitosh lartësinë që ato të ofrojnë. E njëjta gjë ndodh me veprën e tij, duhet ta lexojmë, ta njohim dhe ta bëjmë pjesë të vetëdijes sonë.
Ai u lind në Fishtë të Zadrimës, por përmes veprës u bë pjesë e një hapësire shumë më të gjerë se vendlindja e tij. U nda nga kjo botë më 30 dhjetor 1940, por fjala e tij vazhdon të jetë një prani që nuk e ka thënë ende fjalën e fundit.
Dhe ndoshta kjo është fitorja e tij më e madhe, ata mundën ta përjashtonin për një kohë nga librat, ta dëbonin nga institucionet dhe ta përdhosnin varrin, por nuk mundën ta shuanin nga gjuha dhe kujtesa e një populli.
Sot, në ditëlindjen e tij, le ta nderojmë me dinjitet, me dije dhe me dashuri për shqipen. Le ta kujtojmë jo vetëm si një madhështor të së kaluarës, por si një përgjegjësi të së tashmes dhe një trashëgimi për të ardhmen.
Sepse Atë Gjergj Fishta nuk është vetëm ajo që Shqipëria ka qenë. Ai është edhe një pjesë e asaj që Shqipëria duhet të mësojë të jetë, një komb që njeh gjuhën e vet, respekton kulturën, mbron kujtesën dhe nuk lejon që asnjë pushtet ta përcaktojë përfundimisht se çfarë duhet të mbetet e gjallë në shpirtin e tij./CNA Lajme ekskluzive nga CNA
Doni te informoheni te paret per lajme ekskluzive? Bashkohuni me grupin tone ne Facebook duke klikuar ketu.