Rama me librin "The Albanian Files Media ndërkombëtare: Si e shndërroi Edi Rama arkitekturën në instrument pushteti Historia ndonjëherë merr kthesa të papritura. Kryeministri shqiptar, Edi Rama, shkroi parathënien e një libri duke besuar se ai do të ishte një vlerësim i rolit të qeverisë së tij në modernizimin urban të vendit.
Ndodhi krejt e kundërta: "The Albanian Files" është shndërruar në një nga simbolet e protestave masive kundër qeverisë shqiptare. Disa prej protestuesve, të cilët gjatë marshimeve të përnatshme në Tiranë mbajnë pankarta me kopertinën e librit, i kanë dërguar një kopje Prokurorisë, duke pretenduar se ai përmban prova për raste të mundshme korrupsioni në qindra projekte ndërtimi.
"Një libër nuk mund të zgjedhë mënyrën se si do të lexohet pasi të botohet," thotë Anneke Abhelakh, redaktorja e librit dhe kuratore e pavijonit shqiptar në Bienalen e Arkitekturës në Venecia 2025.
"Përmbajtja e tij nuk ka ndryshuar, por ka ndryshuar momenti historik në të cilin interpretohet. Pikërisht materiali që u paraqit si dëshmi e transformimit, sot është bërë pjesë e debatit publik për mungesën e transparencës dhe mënyrën se si është menaxhuar ky transformim", shton ajo.
Gati 800 faqet e The Albanian Files dokumentojnë, sipas fjalëve të redaktores, "20 vjet transformim arkitekturor në Shqipëri". Më shumë se 60 arkitektë nga e gjithë bota u ftuan të reflektojnë mbi përvojën e tyre të punës në Shqipëri përmes intervistave, eseve, fotografive dhe hartave.
"Të gjithë këta elementë krijojnë portretin e një periudhe në të cilën arkitektura u lidh ngushtë me identitetin në ndryshim të Shqipërisë. Libri përshkruhet shpesh si një libër për arkitekturën, por për mua është më saktë një libër për marrëdhëniet përmes të cilave prodhohet arkitektura," thotë Abhelakh.
Një nga shembujt e përfshirë në libër është rrëfimi i arkitektit Sam Chermayeff, i cili tregon se si u angazhua për të projektuar kullën 44-katëshe "Sun Moon Star" në Tiranë jashtë procedurave të zakonshme të tenderimit dhe administrimit. Sipas tij, gjithçka u dakordësua përmes darkave joformale dhe bisedave telefonike me Edi Ramën dhe anëtarë të tjerë të qeverisë, të cilët, me gjasë, më pas lehtësuan aksesin në tokë publike.
Zemërimi ndaj këtij lloji të qeverisjes joformale dhe jotransparente është një nga arsyet që çdo mbrëmje nxjerr mijëra njerëz në rrugët e Tiranës për të protestuar kundër projekteve shumëmiliardëshe të planifikuara në zona të ndjeshme bregdetare.
Protestat nisën si kundërshtim ndaj ndërtimit të një resorti luksoz në ishullin e Sazanit, një projekt ku është i përfshirë Jared Kushner, dhëndri i Donald Trump. "Por kjo ishte vetëm pika që derdhi gotën", thotë DebatikCenter, "sepse pakënaqësia e publikut për mënyrën se si po organizohet planifikimi urban në Shqipëri, si edhe për menaxhimin e bumit të turizmit në vend, është grumbulluar prej vitesh."
Për këta aktivistë artistikë, objektivi i vërtetë i protestave është "kapitalizmi ultra-grabitqar" i mundësuar nga shteti: "Trumpët e mishërojnë veçanërisht mirë këtë model, edhe pse nuk janë të vetmit që e mbështesin."
Bollëk për kë?
Akuzat për marrëdhënie të dyshimta të disa bashkëpunëtorëve të ngushtë të kryeministrit Edi Rama dhe për përfshirjen e bosëve të krimit në tregun në lulëzim të pasurive të paluajtshme në Shqipëri nuk janë të reja. Menjëherë pas nisjes së protestave, rrjeti aktivist Progressive International i çoi më tej këto akuza, duke publikuar dokumente të rrjedhura nga gjykatat dhe policia shqiptare, të cilat, sipas tij, zbulojnë një rrjet korrupsioni, trafiku droge dhe pastrimi parash, me Ramën në qendër.
Sipas raportit, dokumentet tregojnë se Këshilli Kombëtar i Territorit (KKT), i drejtuar nga vetë Rama, ka miratuar në mënyrë sistematike leje ndërtimi në bregdetin Adriatik dhe në Tiranë për kompani të lidhura me pastrimin e parave. Mes tyre veçohet një kompleks turistik luksoz në zonën e mbrojtur të Zvërnecit, i lidhur gjithashtu me Jared Kushner, i ndërtuar mbi toka të përfituara përmes titujve të pronësisë të falsifikuar, që pretendohet se datojnë nga periudha osmane.
Mekanizmi i kësaj skeme mbështetet te figura ligjore e "investitorit strategjik", e krijuar nga qeveria për të përshpejtuar miratimin e projekteve që konsiderohen me rëndësi të veçantë. Ligji i jep shtetit të drejtën të shpronësojë prona private për këto projekte sipas gjykimit të tij, pa u lënë pronarëve mundësi ankimi ligjor.
Prokuroria e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), të cilën Rama e ka akuzuar se po godet aleatët e tij politikë, ka urdhëruar tashmë 20 arrestime dhe ka sekuestruar pasuri me vlerë mbi 100 milionë euro. Sipas raportimeve mediatike, këto masa lidhen me bosë të trafikut të drogës dhe zyrtarë politikë të përfshirë në dhënien e tokave me koncesion.
"Kjo është një qeveri e oligarkëve dhe e krimit të organizuar kundër popullit shqiptar", thotë shkrimtari dhe intelektuali i njohur Fatos Lubonja, një kritik i Partisë Socialiste në pushtet. Sipas tij, që prej ardhjes së Ramës në postin e kryeministrit, "pushteti, oligarkët, mediat e tyre dhe krimi i organizuar" kanë marrë gradualisht nën kontroll "pothuajse çdo institucion". Sipas Lubonjës, bumi i projekteve të mëdha të ndërtimit është pasqyrim i kësaj situate. The Albanian Files, thotë ai, tregon se Rama zgjedh personalisht arkitektët e njohur që angazhohen në këto projekte.
"Rezistenca e aktivistëve që kundërshtonin këtë lloj zhvillimi u dobësua. Që atëherë, rrokaqiejt dhe resortet turistike kanë zënë gjithnjë e më shumë hapësira publike dhe zona të mbrojtura", shton ai.
Për këtë arsye, çështjet e planifikimit urban janë bërë qendrore në konfliktin politik në Shqipëri.
"Për mua, arkitektura në Shqipëri është shprehja vizuale e katastrofave që mund të prodhojnë globalizimi si forcë homogenizuese, i kombinuar me neoliberalizmin", deklaron disidenti, i cili kaloi shumë vite si i burgosur politik gjatë diktaturës komuniste të Enver Hoxhës.
Kur Anneke Abhelakh nisi punën për The Albanian Files, ajo thotë se "u befasova nga sa e pranishme ishte arkitektura në jetën e përditshme publike. Nuk është një temë vetëm për ekspertët, por pjesë e debatit politik dhe e bisedave për të ardhmen e vendit."
Në bisedat e saj me arkitektët, "arkitektura nuk diskutohej kurrë vetëm si arkitekturë. Ajo u bë një mënyrë për të folur për identitetin, zhvillimin, hapësirën publike, turizmin, trashëgiminë, investimet dhe demokracinë," thotë ajo. "Protestat e fundit e bëjnë këtë edhe më të dukshme. Debati nuk ka të bëjë më vetëm me projekte të veçanta, por me pyetjet se kush e formëson hapësirën publike, kush përfiton nga zhvillimi dhe zëri i kujt dëgjohet kur një vend imagjinon të ardhmen e tij", shton ajo.
Sipas DebatikCenter, është e vështirë të mbivlerësohet rëndësia që arkitektura dhe planifikimi urban kanë pasur në debatin publik shqiptar gjatë dekadës së fundit.
"Qeveria shqiptare është përpjekur të promovojë sloganin e një 'peizazhi të bollëkut', por bollëk për kë?" pyet kolektivi. "Kush, saktësisht, pritet të korrë frytet e asaj që përshkruhet kaq shpesh si Edeni i fundit i Evropës?" /Përshtatur nga ‘Transition’ra libri albanian files Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Politike Salianji ironizon Ramën për zjarret: Shitet si shpëtimtari i Europës, zjarrfikësit tanë i ka lënë në mëshirë të fatit 27 Korrik 2026, 17:1217:12Politike Seanca u mbajt "sekrete", Balla nuk jep detaje për miratimin e huasë nga SHBA: Në shtator lëvrimet e para 27 Korrik 2026, 17:0417:04Politike Miratimi i huasë 302 mln nga SHBA, Shehaj: Qeveri servile që vjedh popullin e vet 27 Korrik 2026, 16:4216:42Politike Rama tenton të 'shpëtojë' Samitin e NATO-s në Tiranë, Kuvendi miraton huanë 302 mln dollarë nga SHBA 27 Korrik 2026, 16:2216:22Politike PS i 'vë drynin' Kuvendit, seanca për huanë 302 mln dollarë nga SHBA me dyer të mbyllura 27 Korrik 2026, 15:3215:32Politike Kredia 302 mln $ nga SHBA, PD bojkoton seancën në Kuvend: Nuk e votojmë 27 Korrik 2026, 14:3414:34Politike