Fati i filozofisë në një epokë shkencore Nga Walter Veit, Ph.D. – Psychology Today/ A do ta zëvendësojë shkenca filozofinë?Lexo edhe:Përkeqësohet punësimi për të rinjtë, kemi më shumë të papunë në një vit “Filozofia është nën sulm.” Kur dëgjohet kjo fjali në diskutimet e sotme, zakonisht i referohet përpjekjeve të përsëritura (dhe shpesh të suksesshme) për të mbyllur departamentet e filozofisë, veçanërisht në Mbretërinë e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara. Por jo shumë kohë më parë, një fjali e tillë do të dëgjohej kryesisht në kontekstin e përparimeve të shpejta të shkencave. Nëse shohim historinë e shkencës, vërejmë se fusha studimi që dikur konsideroheshin pjesë e filozofisë, gradualisht u shkëputën prej saj dhe fituan një shkallë pavarësie. Ajo që dikur quhej filozofi natyrore ose filozofi eksperimentale u bë shkencë. Prandaj ishte e natyrshme të mendohej se edhe filozofia, në tërësi, një ditë mund të zëvendësohej. Merrni këtë pjesë nga libri The Grand Design i Stephen Hawking dhe Leonard Mlodinow: Secili prej nesh ekziston vetëm për një kohë të shkurtër dhe gjatë kësaj kohe eksploron vetëm një pjesë të vogël të gjithësisë. Por njerëzit janë një specie kureshtare. Ne pyesim veten dhe kërkojmë përgjigje. Duke jetuar në këtë botë të pafundme, e cila herë është e mirë e herë mizore, dhe duke vështruar qiejt e pafundmë mbi ne, njerëzit kanë bërë gjithmonë një mori pyetjesh: Si mund ta kuptojmë botën në të cilën gjendemi? Si sillet universi? Cila është natyra e realitetit? Nga erdhi e gjithë kjo? A kishte nevojë universi për një krijues? Shumica prej nesh nuk kalon pjesën më të madhe të kohës duke u shqetësuar për këto pyetje, por pothuajse të gjithë merremi me to herë pas here. Tradicionalisht, këto janë pyetje për filozofinë, por filozofia ka vdekur. Filozofia nuk ka arritur të ecë në hap me zhvillimet moderne të shkencës, veçanërisht të fizikës. Shkencëtarët janë bërë mbajtësit e pishtarit të zbulimit në kërkimin tonë për dijen. Filozofët natyralistë, si Daniel Dennett, nxituan t’u kundërpërgjigjeshin këtyre deklaratave. Njerëz si unë dhe shumë filozofë të tjerë me prirje shkencore nuk besojnë se filozofia ka vdekur vërtet. E megjithatë, nëse e shohim filozofinë si një tërësi, filozofi natyralist, ose më mirë të themi, “filozofi shkencor”, është në të vërtetë shumë më pranë Hawking-ut dhe shumë shkencëtarëve të tjerë që janë bërë skeptikë ndaj vlerës së filozofisë, sesa mund të duket nga mbrojtjet që i bëhen filozofisë. Merrni këtë citim nga The Riseof Scientific Philosophy i Hans Reichenbach: Filozofi shkencor nuk i trembet një kundërshtimi të tillë. Ai ia lë filozofit të stilit të vjetër të shpikë sisteme filozofike, të cilave ndoshta mund t’u gjendet ende një vend në muzeun filozofik të quajtur historia e filozofisë, dhe i futet punës. Reichenbach dhe empiristët logjikë në përgjithësi mendonin vërtet, njësoj si Hawking, se filozofia e së kaluarës kishte vdekur thuajse plotësisht. Por nga hiri i saj lind një filozofi e re: Filozofia shkencore. Reichenbach planifikonte të krijonte një revistë të re së bashku me filozofë të tjerë shkencorë, si Carnap dhe Quine, por fatkeqësisht vdiq në vitin 1953. Për shumë filozofë analitikë, natyralizmi shihet si qëndrimi i vetvetishëm në këtë fushë. E megjithatë, puna e filozofëve që është vërtet në vazhdimësi me shkencat, që merret thellësisht me metodat dhe rezultatet e tyre, shpesh përçmohet si diçka që nuk është vërtet filozofi. Këtu përfshihen, për shembull, studimet psikologjike të filozofëve eksperimentalë. Rikthimi te metodat e bazuara te intuita, metafizika racionaliste dhe qasje të ngjashme pretendohet se tashmë është në harmoni me natyralizmin. Por nuk është. Filozofia e sotme karakterizohet nga një paqe e brishtë mes dy mënyrave krejtësisht të ndryshme të të bërit filozofi: filozofisë shkencore dhe filozofisë joshkencore. Filozofi shkencor e sheh filozofinë si një fushë që qëndron mes departamenteve të shkencave të tjera. Ajo është pjesë e shkencave. Filozofi joshkencor pretendon se ka qasje të privilegjuar në metoda filozofike unike dhe këmbëngul në një ndarje të qartë mes shkencës dhe filozofisë, duke e parë filozofinë si pjesë të shkencave humane. Sipas tyre, filozofia nuk është shkencë, shkenca më abstrakte nga të gjitha. Sigurisht, shumë pak filozofë do ta quanin veten “joshkencorë”. Natyrisht, shumica e filozofëve mendojnë se po mbështeten te shkencat në mënyrën e duhur dhe në masën e nevojshme për të trajtuar pyetjet filozofike që u interesojnë. Por kjo nuk do të thotë se në të vërtetë veprojnë kështu. Filozofia shkencore që natyralistë si Dennett ëndërronin ishte një filozofi që funksiononte shumë ngjashëm me shkencat, duke bashkëpunuar gjerësisht me shkencëtarët dhe duke zbehur kufijtë e supozuar mes shkencës dhe filozofisë. Fatkeqësisht, kjo pengohet në masë të madhe nga strukturat tona institucionale. Që filozofët të fillojnë të punojnë seriozisht në ekipe ndërdisiplinore, duhet të presin derisa të marrin një pozicion të përhershëm akademik, sepse një punë e tillë ende shihet me dyshim në këtë fushë, edhe pse thuhet se filozofia ka kaluar një “kthesë natyraliste” gjatë shekullit të fundit. Disa nga filozofët më të mirë të sotëm nuk janë fare filozofë profesionistë. Ata punojnë në departamente të tjera, si neuroshkenca, biologjia, ekonomia dhe fizika. Sepse po bëhet gjithnjë e më e vështirë të bësh punë të mirë në filozofi pa njohuri të thelluara mbi shkencat. Në fund të fundit, Hawking dhe shkencëtarët e tjerë kanë të drejtë. Filozofia, siç kuptohet zakonisht, ka vdekur. Shkenca i dha goditjen përfundimtare një ideje të filozofisë që është e përhapur te publiku dhe e zakonshme edhe mes filozofëve: idesë së një filozofie të ndarë nga shkencat. Për natyralistin radikal, filozofia joshkencore duhet të duket si pseudo-filozofi. Ajo nuk i përmbush më standardet akademike për kërkimin e së vërtetës objektive. Megjithatë, filozofia natyraliste, në kuptimin e filozofisë vërtet shkencore, është gjallë dhe po zhvillohet. Ajo është pjesë e vetë shkencës. Madje, është pikërisht kjo lloj filozofie me të cilën u morën Stephen Hawking dhe Leonard Mlodinow kur shkruan The Grand Design. Por i takon botës akademike të filozofisë të sigurohet që kjo veprimtari të zhvillohet në bashkëpunim shumë më të ngushtë me shkencat sesa deri tani. Përndryshe, ajo thjesht do të rilindë brenda vetë shkencave. /PsychologyToday – Syri.net
