Lajme Zone
1913: Viti kur Hitleri, Stalini, Trocki dhe Tito jetuan në të njëjtin qytet
KulturëPamfleti

1913: Viti kur Hitleri, Stalini, Trocki dhe Tito jetuan në të njëjtin qytet

Rruga të çonte drejt Pallatit Schönbrunn. Perandori Franc Jozef, atëherë 82 vjeç, i kalonte kryesisht atje vitet e fundit të jetës. Karroca e tij shihej shpesh në rrugët që të çonin drejt qytetit. Pasi mbërriti në apartament, vizitori la valixhen dhe u ul në një tavolinë.

The Graben, Vienna, looking toward the Plague Column. Colour postcard, c. 1916. Public domain, via Wikimedia Commons. Në vitin 1913, katër burra të panjohur ndanin rrugët e Vjenës. Së bashku, ata do të ishin përgjegjës për dhjetëra miliona vdekje... Në fund të janarit 1913, një burrë i shkurtër, me mustaqe të dendura dhe fytyrë të shënuar nga lija, zbriti nga treni që vinte nga Krakovi në Stacionin Verior të Vjenës. Ai mbante një valixhe druri dhe një pasaportë që, sipas shumicës së të dhënave, ishte lëshuar në emrin Stavros Papadopoulos. Emri i tij i vërtetë ishte Josif Visarionoviç Xhugashvili. Në qarqet revolucionare njihej si Koba. Ishte 34 vjeç. Ai u drejtua te një apartament në rrugën Schönbrunner Schlossstrasse, numër 30, ku çifti bolshevik Aleksandër dhe Jelena Trojanovski kishte pranuar ta strehonte.

Rruga të çonte drejt Pallatit Schönbrunn. Perandori Franc Jozef, atëherë 82 vjeç, i kalonte kryesisht atje vitet e fundit të jetës. Karroca e tij shihej shpesh në rrugët që të çonin drejt qytetit. Pasi mbërriti në apartament, vizitori la valixhen dhe u ul në një tavolinë.

Në fillim të vitit 1913, Vjena ishte kryeqyteti i një perandorie shumëkombëshe. Gjermanë, çekë, polakë, ukrainas, hungarezë, kroatë, serbë dhe hebrenj jetonin nën të njëjtën kurorë. Bulevardi Ringstrasse shkëlqente nga pallatet dhe muzetë madhështorë. Përtej tij, në lagje si Brigittenau, konviktet e lira dhe banesat e mbipopulluara strehonin punëtorë e emigrantë. Kafenetë qëndronin hapur deri vonë. Burrat lexonin gazeta, luanin shah dhe debatonin. Karl Lueger, kryebashkiaku që kishte vdekur në vitin 1910, e kishte kthyer antisemitizmin në një instrument të suksesshëm politik. Partia e tij vazhdonte të mbizotëronte në politikën vendore. Vjena ishte një qytet ku madhështia dhe varfëria bashkëjetonin.

Franc Jozefi snte që prej vitit 1848. Ai kishte ndryshuar pak gjatë dekadave. Perandoria e tij mbahej e bashkuar më shumë nga tradita dhe burokracia sesa nga një besnikëri e përbashkët. Ndërkohë, në kafene dhe konvikte, po hidheshin në letër ide për një të ardhme tjetër.

Në apartamentin e familjes Trojanovski, revolucionari gjeorgjian punonte pjesën më të madhe të ditës. Lenini i kishte kërkuar të shkruante një analizë të qartë mbi çështjen kombëtare. Socialistët austriakë kishin zhvilluar ide që u mundësonin bashkësive kombëtare të administronin shkollat dhe jetën e tyre kulturore pa shpërbërë shtetin. Lenini kërkonte një qëndrim tjetër: njohjen e së drejtës së kombeve për t'u shkëputur, të ndërthurur me ruajtjen e unitetit të fortë partiak përtej dallimeve kombëtare.

Gjeorgjiani e njihte pak gjuhën gjermane. Një bolshevik i ri, Nikolai Buharin, vinte rregullisht për ta ndihmuar të gjente dhe të kuptonte librat e socialistëve austriakë. Edhe dadoja e familjes e ndihmonte me gjuhën. Vizitori ulej pranë një tavoline me pamje nga rruga dhe shkruante për orë të tëra. Ndalonte vetëm për të ngrënë ose për t'u çlodhur.

Mbrëmjeve, ndonjëherë shëtiste me mikpritësit e tij në parkun Schönbrunn. Shtigjet ishin të qeta dhe pallati dukej pas pemëve. Sipas kujtimeve të mëvonshme të familjes, ai kalonte kohë edhe me vajzën e vogël të çiftit Trojanovski. Thuhet se luante për pak kohë me të gjatë pushimeve nga shkrimi. Në shoqëri ishte i ngathët dhe gjatë vakteve fliste pak.

Pas rreth një muaji, e përfi dorëshkrimin e gjatë dhe e nënshkroi me emrin K. Stalin. Disa javë më parë, në janar, kishte nënshkruar me të njëjtin emër edhe një artikull të shkurtër. Eseja e përgatitur në Vjenë ishte një nga veprat e para dhe e para e rëndësishme që mbante këtë emër. Ajo e përkufizonte kombin si një bashkësi njerëzish të formuar historikisht, të lidhur nga gjuha, territori, jeta ekonomike dhe kultura e përbashkët. Teksti kundërshtonte autonominë kulturore jashtëterritoriale dhe u botua më vonë atë pranverë në revistën bolshevike Prosveshchenie.

Leon Trocki jetonte në Vjenë që prej vitit 1907, së bashku me bashkëshorten Natalia Sedova dhe dy djemtë e tyre të vegjël. Gazeta e tij Pravda kishte ndërprerë botimin në vitin 1912. Në fund të atij viti, ai udhëtoi në Ballkan, duke vizituar Beogradin, Sofjen dhe zonat e frontit për të raportuar mbi Luftën e Parë Ballkanike për gazetën e Kievit Kievskaya Mysl. Ai dërgonte artikuj për luftimet dhe më pas u kthye në Vjenë. Gjatë vitit 1913 vazhdoi të punonte si korrespondent i së njëjtës gazetë.

Mes angazhimeve të punës, Trocki kalonte orë të tëra në Café Central, në rrugën Herrengasse. Sallat e larta, me tavane të harkuara, mbusheshin me tym duhani dhe biseda. Ai luante shah, lexonte shtypin ndërkombëtar dhe debatonte me emigrantë të tjerë politikë, ndërsa pinin kafe dhe hanin ëmbëlsira. Tavolinat qëndronin të zëna deri vonë.

Një ditë, ndërsa ndodhej në apartamentin e një emigranti tjetër, në dhomë hyri pa shumë ceremoni një burrë i shkurtër. Ai mbushi një gotë çaji nga samovari dhe u largua pa folur. Dekada më vonë, kur të dy ishin kthyer në armiq të betuar, Trocki e përshkroi këtë çast në biografinë e tij të papërfunduar për Stalinin: “Ai ishte i shkurtër dhe i dobët. Lëkura e tij gri në kafe ishte e mbuluar me shenja. Në sytë e tij nuk pashë asgjë që të shprehte mirësi. U ndal pranë samovarit dhe përgatiti një filxhan çaj. Pastaj, po aq i heshtur sa kishte ardhur, u largua, duke më lënë një përshtypje shumë të zymtë, por të pazakontë.”

Asnjë dokument i pavarur nuk e konfirmon këtë takim. Dy burrat nuk do të takoheshin përsëri deri në vitin 1917, në Petrograd.

Disa kilometra më në veri, në konviktin e burrave në rrugën Meldemannstrasse, në lagjen Brigittenau, Adolf Hitleri zinte një dhomë të vogël. Ai jetonte atje që prej vitit 1910. Çdo mëngjes shkonte në pjesën e sallës së leximit ku ndalohej duhani, shtronte mbi tavolinë gazetat e ditës dhe lexonte për orë të tëra. Pikturonte akuarele të vogla, shumë prej të cilave ishin kopje të pamjeve të rrugëve dhe monumenteve të Vjenës nga kartolinat. Pikturat i shiste përmes disa tregtarëve në qytet. Disa prej tyre ishin hebrenj. Burrat që e kishin njohur në konvikt kujtonin më vonë se ai kishte marrëdhënie të mira me disa të njohur dhe tregtarë hebrenj. Në fillim të vitit 1913, Hitleri ishte 23 vjeç.

Në prill mbushi 24 vjeç dhe fitoi të drejtën të merrte pjesën e tij të trashëgimisë nga pasuria e të atit. Paratë i mori në maj dhe i përdori për të përballuar shpenzimet e zhvendosjes. Më 24 maj 1913 u largua nga konvikti dhe mori trenin për në Mynih, së bashku me një të njohur të ri. Ai dëshironte të jetonte në një qytet gjerman dhe të shmangte shërbimin ushtarak austriak.

Pas vendosjes në Mynih, autoritetet austriake e identifikuan si person që i shmangej rekrutimit. Në janar 1914, policia e Mynihut e shoqëroi në konsullatën austriake. Hitleri shkroi një letër të gjatë, ku shpjegonte gjendjen e tij të rëndë ekonomike. Në shkurt 1914 u dërgua në Salzburg për një kontroll mjekësor. Mjekët e shpallën tepër të dobët për shërbimin ushtarak. Në gusht të atij viti, ai u paraqit vullnetar në ushtrinë bavareze.

Në librin Mein Kampf, të shkruar vite më vonë, Hitleri përshkroi ndikimin që kishin pasur tek ai vitet e kaluara në Vjenë. Ai pretendonte: “Nga një kozmopolit i dobët isha shndërruar në një antisemit fanatik.”

Në jug të Vjenës, në qytetin industrial Wiener Neustadt, një metalpunues i ri kroat, me emrin Josip Broz, punonte në fabrikën e motorëve Austro-Daimler. Ai testonte motorët dhe drejtonte automjetet e përfunduara në pistën e fabrikës dhe në rrugët përreth. Ishte një punë e zhurmshme dhe e ndotur nga vajrat mekanikë. Ai rregullonte karburatorët dhe kontrollonte ingranazhet. Në këtë zonë kishte mbërritur pasi kishte punuar më parë në Kroaci, Bohemi dhe Gjermani. Jetonte jashtë kryeqytetit.

Më vonë, Broz kujtonte se gjatë qëndrimit në Wiener Neustadt kishte ndjekur mësime skerme dhe vallëzimi. Në vitin 1913 u thirr në ushtrinë perandorake dhe u bashkua me një regjiment kroat me bazë në Zagreb. Në vitin 1914, gjatë shërbimit ushtarak, fitoi një medalje argjendi në një garë ushtarake të skermës në Budapest. Nuk ka dëshmi që ai të ketë frekuentuar të njëjtat kafene ose parqe me tre burrat e tjerë gjatë atij dimri dhe pranvere.

Të katër burrat ndodheshin brenda një zone prej afërsisht 50 kilometrash. Asnjë dokument i kohës nuk dëshmon se ata janë takuar me njëri-tjetrin. Rrëfimet e mëvonshme, sipas të cilave mund të jenë ndeshur në Café Central ose në parkun Schönbrunn, mbeten të pakonfirmuara. E vetmja dëshmi e një takimi është kujtimi i mëvonshëm i Trockit për përballjen e heshtur me Stalinin.

Stalini e përfi esenë dhe u largua nga Vjena rreth mesit të shkurtit. U kthye në Shën Petersburg. Më 23 shkurt 1913, sipas kalendarit rus të kohës, policia e arrestoi gjatë një koncerti për mbledhjen e fondeve për bolshevikët. Një informator brenda partisë e kishte tradhtuar. Ai u dërgua përsëri në internim në Siberi.

Buharini, i riu që e kishte ndihmuar me librat në gjermanisht në Vjenë, u bë më vonë një udhëheqës i rëndësishëm bolshevik. Vite më pas, Stalini e nxori para gjyqit dhe ai u ekzekutua në mars 1938. Vlerësimet për numrin e viktimave të Terrorit, Gulagut, deportimeve dhe urisë së shkaktuar nga politikat e Stalinit variojnë nga disa milionë në mbi dhjetë milionë. Aleksandër Trojanovski, që e kishte strehuar në Schönbrunner Schlossstrasse, shërbeu më vonë si ambasadori i parë i Bashkimit Sovjetik në Shtetet e Bashkuara, nga viti 1933 deri në vitin 1938.

Në gusht 1914, kur Austria hyri në luftë me Rusinë, një udhëheqës socialdemokrat e paralajmëroi Trockin se rrezikonte të internohej si shtetas i një vendi armik. Brenda pak orësh, ai u nis me familjen drejt Zvicrës. Si themelues dhe drejtues i Ushtrisë së Kuqe gjatë Luftës Civile Ruse, Trocki mbështeti Terrorin e Kuq, marrjen e pengjeve dhe ekzekutimet. Terrori i Kuq, të cilin ai e mbështeti, shkaktoi dhjetëra mijëra viktima dhe, sipas disa vlerësimeve, shumë më tepër.

Ai mbështeti gjithashtu shtypjen e kryengritjes së Kronstadtit në vitin 1921. Pas rënies së Kronstadtit, më shumë se 2.000 kryengritës u dënuan me vdekje. Trocki e humbi më vonë luftën për pushtet përballë Stalinit dhe u dëbua nga Bashkimi Sovjetik në vitin 1929. Në gusht 1940, një agjent sovjetik e vrau në Meksikë me një kazmë akulli.

Hitleri u vendos në Mynih, ku u përball me kërkesën për të kryer shërbimin ushtarak austriak, u shpall i papërshtatshëm dhe më pas u paraqit vullnetar në ushtrinë bavareze në gusht 1914. Më vonë u bë diktator i Gjermanisë. Në mars 1938 u kthye në Vjenë si fitimtar, pas aneksimit të Austrisë, dhe mbajti një fjalim përpara një turme të madhe në sheshin Heldenplatz. Gjatë Holokaustit që pasoi, u vranë rreth gjashtë milionë hebrenj. Lufta që ai nisi në Evropë shkaktoi dhjetëra miliona viktima të tjera.

Broz shërbeu fillimisht në frontin serb dhe më pas u dërgua në Frontin Lindor. Atje u plagos rëndë dhe u kap rob nga rusët në vitin 1915. Josip Broz u bë i njohur si Tito dhe udhëhoqi partizanët jugosllavë. Vlerësimet për vrasjet masive të të burgosurve dhe civilëve nga forcat e tij në vitin 1945, gjatë ngjarjeve të Bleiburgut dhe hakmarrjeve që pasuan, variojnë nga dhjetëra mijëra deri në rreth 100.000 viktima.

Në vitin 1948, Tito u shkëput nga Stalini. Pas kësaj ndarjeje, mijëra persona të dyshuar si besnikë të Stalinit u dërguan në kampin e burgimit në ishullin Goli Otok. Qindra prej tyre vdiqën atje. Franc Jozefi vazhdonte të qëndronte në Schönbrunn. Në qershor 1914, trashëgimtari i tij, arkiduka Franc Ferdinand, u vra në Sarajevë. Një muaj më vonë, Austro-Hungaria i shpalli luftë Serbisë. Brenda pak javësh, në konflikt u përfshinë Rusia, Gjermania, Franca dhe Britania. Lufta e Parë Botërore kishte filluar. Shteti shumëkombësh, që në dimrin e vitit 1913 dukej i qëndrueshëm, nisi të shpërbëhej.

Në vitin 1949, me rastin e 70-vjetorit të lindjes së burrit që dikur e kishte nënshkruar dorëshkrimin e tij me emrin K. Stalin, Partia Komuniste Austriake vendosi një pllakë mermeri në murin e ndërtesës në Schönbrunner Schlossstrasse 30. Ajo u përurua më 21 dhjetor. Pllaka mbante një portret të tij në reliev bronzi dhe një mbishkrim që tregonte se Stalini kishte jetuar aty në janar 1913 dhe kishte shkruar veprën Marksizmi dhe çështja kombëtare.

Pllaka ndodhet ende aty. Poshtë saj, në vitin 2012, u vendos një pllakë e dytë, më e vogël, që përkujton viktimat e sistemit që Stalini ndërtoi më vonë./Përshtati "Pamfleti" nga "European History"hitleri tito stalini Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Kulture Korça nderon 12 delegatët e Kongresit të Manastirit, zbulohen dokumente dhe fotografi historike 22 Nëntor 2026, 14:5014:50Kulture Cleveland zgjeron muzeun e rock-ut, një skenë e re për 1.400 vetë 22 Nëntor 2026, 12:4212:42Kulture 118 vjet nga Kongresi i Manastirit, vendimi që bashkoi shqiptarët rreth një alfabeti 22 Nëntor 2026, 08:3908:39Kulture Ndahet nga jeta Paolo Bulgari, trashëgimtari i familjes që e ktheu një argjendari në perandori botërore të luksit 21 Nëntor 2026, 19:0619:06Kulture Kali e bëri shtetin 21 Nëntor 2026, 19:4519:45Kulture Londra bashkon portretet e Van Eyck-ut dhe rihap misterin e Arnolfinëve 21 Nëntor 2026, 17:4617:46Kulture