Foto: Dan Flavin, “An Artificial Barrier of Blue, Red and Blue Fluorescent Light”, 1968. Credits: Erika Ede, Guggenheim Museum Bilbao. / Ekspozita “Some Light” hapet sot në Bilbao dhe ndjek tri dekada të mjeshtrit amerikan të minimalizmit. Tubat fluoreshentë zgjasin rreth 2.100 orë, ndërsa ndërprerja e prodhimit vë në pikëpyetje të ardhmen e veprave... Muzeu Guggenheim në Bilbao hap sot, më 11 nëntor 2026, ekspozitën “Dan Flavin: Some Light”, me 24 vepra që tregojnë se si një tub industrial, i zakonshëm në zyra, fabrika dhe korridore, ndryshoi artin e gjysmës së dytë të shekullit XX.
Ekspozita përfshin punime të realizuara nga vitet 1960 deri në fundin e viteve 1980. Muzeu i ka marrë shumicën nga Koleksioni Panza i Solomon R. Guggenheim Museum në Nju Jork, ndërsa Dia Art Foundation ka dhënë disa nga instalacionet kryesore. Lauren Hinkson, kuratore e koleksioneve në Guggenheim-in e Nju Jorkut, ka kuruar ekspozitën, e cila do të qëndrojë e hapur deri më 4 prill 2027.
Dan Flavin lindi në vitin 1933 në Jamaica të Nju Jorkut dhe vdiq më 1996 në Riverhead. Ai nisi ta trajtonte dritën elektrike si material artistik gjatë verës së vitit 1961, kur punonte si rojë në Muzeun Amerikan të Historisë Natyrore. Dy vjet më vonë vendosi në murin e studios një tub fluoreshent të artë, pa ia ndryshuar formën ose mekanizmin. Prej atij momenti, Flavin hoqi dorë nga piktura tradicionale dhe e ndërtoi veprën me dritë, ngjyrë dhe hapësirë.
Ai përdori tuba tregtarë në dhjetë ngjyra dhe katër gjatësi standarde, 61, 122, 183 dhe 244 centimetra. Flavin nuk i fshehu kabllot, mbajtëset dhe origjinën industriale të materialit. Ai i vendosi tubat mbi mure, në dysheme, në kënde dhe mes sallave, duke krijuar atë që e quante “situata”. Drita nuk ndriçonte vetëm objektin. Ajo ndryshonte ngjyrën e mureve, fytyrat e vizitorëve dhe perceptimin e përmasave të sallës. Ekspozita nis me punimet e bardha të vitit 1963. Në veprën “the nominal three (to William of Ockham)”, Flavin vendosi në mur tri grupe tubash, me një, dy dhe tre elemente. Vepra i kushtohet filozofit mesjetar William of Ockham dhe ndjek parimin e tij se shpjegimi më i thjeshtë duhet të ketë përparësi ndaj ndërtimit të panevojshëm.
Në qendër të ekspozitës qëndron “greens crossing greens (to Piet Mondrian who lacked green)”, e vitit 1966. Dy struktura me dritë të gjelbër kryqëzojnë sallën dhe i presin rrugën vizitorit. Flavin ia kushtoi punimin Piet Mondrianit, piktorit që ndërtoi një pjesë të veprës së tij me të kuqen, të verdhën dhe blunë, por pothuajse nuk përdori të gjelbrën. Instalacioni arrin një gjatësi prej më shumë se gjashtë metrash dhe përfaqëson veprën e parë ku Flavin e përdori dritën si pengesë fizike.
Një tjetër instalacion, “an artificial barrier of blue, red and blue fluorescent light (to Flavin Starbuck Judd)”, i vitit 1968, shtrihet nga njëri mur në tjetrin. Tubat blu dhe të kuq krijojnë një dritë vjollcë që mbulon sallën dhe trupat e njerëzve. Vizitori nuk mund ta kalojë pengesën, ndaj duhet të ndryshojë drejtim. Flavin e ktheu kështu dritën në mur, pa përdorur tulla, beton apo metal.
Shtatë punime nga seria “Monuments” i kushtohen Vladimir Tatlinit, artistit dhe arkitektit të avangardës ruse. Flavin përdori tuba të bardhë, të vendosur në struktura vertikale që kujtojnë kullën e parealizuar të Tatlinit për Internacionalen e Tretë dhe konturet e qiellgërvishtësve të Nju Jorkut.
Punimet e viteve 1980 shtojnë kombinime më të ndërlikuara ngjyrash. Në “untitled (fondly to Margo)”, të vitit 1986, drita rozë dhe e verdhë mbulon këndet e sallës. Flavin i lidhte këto dy ngjyra me shkëlqimin tregtar të Los Anxhelosit. Në punimet e tjera, ai i drejtoi tubat njëkohësisht nga publiku dhe nga muri, duke e ndarë dritën mes hapësirës reale dhe pasqyrimit.
Arkitektura e Frank Gehryt i shton ekspozitës një element që ndryshon gjatë ditës. Drejtoresha e përgjithshme e muzeut, Miren Arzalluz, shpjegoi se drita artificiale e Flavinit përzihet me dritën natyrore që hyn në ndërtesë. Për pasojë, instalacionet ndryshojnë nga mëngjesi në mbrëmje, edhe pse artisti përdori të njëjtat tuba dhe të njëjtat ngjyra. Ekspozita hap edhe një problem që Flavin nuk mund ta parashikonte në vitin 1963. Prodhuesit po i heqin tubat fluoreshentë nga tregu, ndërsa teknologjia LED po i zëvendëson. Lauren Hinkson deklaroi se një tub i përdorur në këto vepra punon rreth 2.100 orë, afërsisht tre muaj pa ndërprerje. Guggenheim ruan një inventar pjesësh zëvendësuese, por kuratorja paralajmëroi se prodhimi do të ndalojë dhe se rregullat europiane mund të kufizojnë transportin ndërkombëtar të tyre gjatë vitit 2027.
Kur të mbarojë inventari, muzeumet, trashëgimtarët e Flavinit dhe specialistët do të duhet të vendosin nëse mund t’i zëvendësojnë tubat origjinalë me një teknologji tjetër. Ndryshimi i burimit të dritës mund të ndryshojë ngjyrën, fuqinë, nxehtësinë dhe mënyrën si vepra ndërhyn në hapësirë. “Some Light” paraqet kështu jo vetëm historinë e një artisti që e ktheu ndriçimin industrial në art, por edhe problemin material të ruajtjes së tij./Pamfletiguggenheim dan flavin some light Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Kulture Ben Blushi rrëfen “Historitë e çmendura të Tiranës”: 10 orë punë çdo ditë, si më lindi ideja e këtij libri 10 Nëntor 2026, 17:3617:36Kulture Brukseli që pushtoi Parisin: 250 kryevepra rikthejnë epokën e artë 10 Nëntor 2026, 13:2113:21Kulture “Netët e Muzikës Shqiptare” nisin më 11 nëntor, veprat e fituesve të konkursit “Tish Daija” hapin festivalin 10 Nëntor 2026, 13:1413:14Kulture Bylisi, 6.5 milionë euro në lojë dhe një restorant në horizont! 9 Nëntor 2026, 21:4021:40Kulture Cili do të jetë libri i vitit? Booker 2026 shpall sonte fituesin mes gjashtë finalistëve 9 Nëntor 2026, 14:2414:24Kulture Makiaveli dhe ana e errët e pushtetit! 8 Nëntor 2026, 19:2619:26Kulture

