Marrëveshja e re për Grenlandën, e prezantuar nga presidenti amerikan Donald Trump si një marrëveshje që i siguron Shteteve të Bashkuara “kontroll të përhershëm” mbi sigurinë e ishullit, nuk i jep Uashingtonit sovranitet mbi territorin dhe nuk e shndërron Grenlandën në territor amerikan. Në vend të kësaj, marrëveshja synon të forcojë dhe zgjasë statusin strategjik të SHBA-së në ishull, duke zgjeruar jo vetëm të drejtat për praninë ushtarake, por edhe duke kufizuar mundësinë që shtetet e treta të krijojnë prani ushtarake apo të kryejnë investime të ndjeshme strategjike.
Prania ushtarake amerikane në Grenlandë nuk është një zhvillim i ri. Ajo nisi gjatë Luftës së Dytë Botërore, ndërsa baza kryesore ligjore e pranisë amerikane është marrëveshja e nënshkruar më 27 prill 1951 mes Shteteve të Bashkuara dhe Danimarkës.
Marrëveshja e vitit 1951 u jepte SHBA-së të drejta të gjera për krijimin e zonave mbrojtëse, ndërtimin dhe operimin e instalimeve ushtarake, vendosjen e pajisjeve dhe furnizimeve, si dhe lëvizjen e forcave përmes tokës, hapësirës ajrore dhe ujërave territoriale të Grenlandës.
Gjatë Luftës së Ftohtë, prania amerikane në ishull u zgjerua ndjeshëm për shkak të pozicionit strategjik të Grenlandës, e cila ndodhet në rrugët veriore mes Rusisë dhe Amerikës së Veriut dhe ka rëndësi të veçantë për paralajmërimin e hershëm ndaj raketave balistike.
Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, prania amerikane u reduktua. Në vitin 2004, Marrëveshja Igaliku ndryshoi kuadrin e vitit 1951 dhe përcaktoi bazën ajrore Thule, sot Baza Hapësinore Pituffik, si zonën aktive të mbrojtjes amerikane në Grenlandë.
Megjithatë, marrëveshja e vitit 2004 nuk e përjashtonte mundësinë e krijimit të zonave të reja mbrojtëse amerikane. Ajo ruante mekanizmin që lejonte krijimin e tyre përmes marrëveshjes mes palëve.
Ndryshimi i rëndësishëm që sjell kuadri i ri lidhet me kufizimin e pranisë së fuqive të treta. Sipas marrëveshjes së re, vendet që nuk janë anëtare të NATO-s nuk do të mund të krijojnë baza ushtarake apo një prani të ngjashme ushtarake në Grenlandë.
Kjo masë lidhet kryesisht me Rusinë dhe Kinën dhe përfaqëson një ndryshim të rëndësishëm në krahasim me marrëveshjen e vitit 1951. Nëse marrëveshja e vjetër përcaktonte kryesisht mënyrën se si SHBA-ja mund ta përdorte Grenlandën për mbrojtjen e Atlantikut të Veriut, kuadri i ri synon të përcaktojë edhe hapësirën që do t’u lihet fuqive konkurruese në ishull.
Një tjetër element i rëndësishëm janë investimet. Marrëveshja përfshin kufizime ndaj investimeve të ndjeshme nga shtetet që konsiderohen konkurrentë strategjikë të SHBA-së. Trump ka deklaruar se investime të tilla nga vende jashtë NATO-s do të kërkonin miratimin amerikan.
Kjo çështje merr rëndësi për shkak të pasurive minerale dhe lëndëve të para kritike të Grenlandës, si dhe rëndësisë në rritje të infrastrukturës portuale, aeroporteve, telekomunikacionit dhe energjisë në Arktik.
Megjithatë, teksti i plotë ligjor i marrëveshjes nuk është bërë ende publik dhe Kopenhageni dhe Nuuk nuk kanë miratuar të gjitha formulimet e përdorura nga Trump për fushën e kontrollit amerikan. Për këtë arsye, përshkrimi politik i marrëveshjes nga Shtëpia e Bardhë duhet dalluar nga kompetencat që do të përcaktohen përfundimisht në tekstin detyrues.
Grenlanda ka gjithashtu një rol të rëndësishëm në planet amerikane për “Kupolën e Artë”, sistemin e ri të mbrojtjes raketore të SHBA-së. Baza Hapësinore Pituffik tashmë strehon kapacitete për paralajmërimin e hershëm dhe mbikëqyrjen hapësinore, ndërsa një prani më e madhe amerikane mund të sjellë radarë, sensorë, sisteme komunikimi dhe infrastrukturë shtesë të lidhur me mbrojtjen raketore.
Pavarësisht zgjerimit të rolit amerikan, marrëveshja e re nuk ndryshon sovranitetin mbi Grenlandën. Korniza e re riafirmon sovranitetin dhe integritetin territorial të Mbretërisë së Danimarkës, si dhe të drejtën e banorëve të Grenlandës për vetëvendosje.
Një nga çështjet më të rëndësishme afatgjata është edhe statusi i ardhshëm i ishullit. Marrëveshja synon të ruajë praninë strategjike amerikane edhe në rast se Grenlanda bëhet një ditë plotësisht e pavarur nga Danimarka.
Në këtë mënyrë, ndryshimi kryesor mes marrëveshjes së vitit 1951 dhe kuadrit të ri nuk qëndron thjesht te prania ushtarake amerikane. SHBA-ja e ka pasur këtë prani për dekada. Marrëveshja e re synon të zgjerojë arkitekturën e sigurisë duke kufizuar njëkohësisht mundësinë e krijimit të një pranie strategjike nga Kina, Rusia apo fuqi të tjera konkurruese.
Grenlanda, për shkak të pozicionit të saj gjeografik, burimeve minerale dhe rolit në mbrojtjen raketore, po merr kështu një rëndësi gjithnjë e më të madhe në strategjinë amerikane për Arktikun dhe sigurinë kombëtare. Top Channel