Të plakesh shpesh lidhet me humbjen e kujtesës dhe rënien e aftësive mendore. Megjithatë, shkencëtarët po vënë në pikëpyetje nëse këto ndryshime e tregojnë të gjithë historinë. Në vend që thjesht të bëhet më pak i aftë, truri mund të përshtatet me një fazë të re të jetës, në të cilën njohuritë e grumbulluara, urtësia dhe të kuptuarit bëhen më të rëndësishme sesa kujtimi i çdo hollësie. Studiuesit në Universitetin e Arizonës kanë propozuar një mënyrë tjetër për të kuptuar plakjen njohëse. Duke u mbështetur në gjetjet nga biologjia molekulare dhe imazheria e trurit, ata sugjerojnë se ndryshimet që ndodhin në trurin e të moshuarve mund të pasqyrojnë një fazë të natyrshme të zhvillimit njerëzor, dhe jo vetëm një përkeqësim. Studimi i tyre, i botuar në revistën Perspectives on Psychological Science, ofron një këndvështrim të ri mbi arsyet pse të menduarit dhe kujtesa ndryshojnë me kalimin e moshës.Lexo edhe:Pse shtrati duket i parehatshëm gjatë natës, por bëhet vendi më i rehatshëm në botë në mëngjes? Studiuesit e quajnë shpjegimin e tyre të propozuar hipoteza e plakjes adaptive. Sipas saj, truri i përshtat gradualisht përparësitë e veta, në mënyrë që të shfrytëzojë më mirë përvojën e grumbulluar gjatë gjithë jetës. Kjo mund të ndihmojë të shpjegohet pse të rriturit e moshuar shpesh kanë aftësi të vlefshme në mësimdhënie, mentorim, tregim historish dhe përcjelljen e njohurive te brezat e rinj. “Nëse e shohim plakjen normale si një histori vetëm të rënies së aftësive, atëherë po humbasim vërtet thelbin e çështjes”, tha bashkautori i studimit, Fabian-Xosé Fernandez, profesor i asociuar i njohjes dhe sistemeve nervore në Universitetin e Arizonës. “Truri i të moshuarve është i përshtatur për gjëra të ndryshme nga truri i të rinjve, kryesisht për ndarjen e ekspertizës së ruajtur dhe për marrëdhëniet shoqërore.” Si kalon truri nga kujtesa te kuptimi Dy rajone të trurit luajnë role të rëndësishme në mënyrën se si njerëzit kujtojnë dhe interpretojnë përvojat e tyre. Hipokampusi ndihmon në ruajtjen e informacionit specifik për ngjarjet, duke përfshirë hollësitë dhe rrethanat e tyre. Ndërkohë, korteksi frontal përfshihet më shumë në nxjerrjen e kuptimit të përgjithshëm, njohjen e modeleve dhe kuptimin e mesazhit kryesor të një përvoje, që nganjëherë quhet “thelbi” i saj. Sipas studiuesve, ekuilibri midis këtyre sistemeve ndryshon gjatë plakjes së shëndetshme. Me kalimin e moshës, truri priret t’i kushtojë më pak rëndësi aktivitetit në hipokampus dhe të mbështetet më shumë te korteksi frontal. Ky ndryshim mund t’i lejojë trurit të përqendrohet më shumë në interpretimin e informacionit përmes njohurive ekzistuese, në vend që të regjistrojë çdo përvojë të re me hollësi të sakta. “Fakti që e shihni këtë si te njerëzit, ashtu edhe te modelet shtazore, sugjeron se ekziston një forcë shtytëse evolucionare”, tha Fernandez. “Mund të argumentohet se zhvilloheni gjatë gjithë jetës suaj dhe se zhvillimi ecën paralelisht me nevojat e trurit tuaj. Kur jeni më të rinj, hipokampusi aktivizohet, sepse nuk keni ende një bazë njohurish dhe nuk e dini se si funksionon bota. Një fëmijë përthith informacionin si një sfungjer, sepse po ndërton një arkiv informacioni. Në fillim të jetës, ekuilibri anon drejt rikujtimit të kujtimeve deklarative me saktësi, hollësi dhe kontekst.” Truri i të rinjve duhet të mbledhë sasi të mëdha informacioni të ri, sepse ata janë ende duke ndërtuar bazat për të kuptuar botën. Megjithatë, në moshën e rritur të vonë, njerëzit tashmë kanë grumbulluar një sasi të madhe kujtimesh, konceptesh dhe përvojash. Lidhja e informacionit të ri me atë që tashmë dinë mund të bëhet më e dobishme sesa ruajtja e çdo hollësie të veçantë. Studiuesit sugjerojnë se ky ndryshim i ekuilibrit pasqyron një zhvendosje në mënyrën se si truri përpunon përvojat. Në vend që të përqendrohet kryesisht te grumbullimi i kujtimeve të hollësishme, ai thekson gjithnjë e më shumë kuptimin e marrëdhënieve, identifikimin e domethënies së fshehur dhe zbatimin e njohurive të fituara më parë. Pse evolucioni mund ta favorizojë urtësinë te të moshuarit Dëshmitë e ndryshimeve të ngjashme në modelet shtazore ngrenë mundësinë që ky kalim të ketë një shpjegim evolucionar. Fernandez sugjeron se truri në plakje mund të përshtatet për t’i ndihmuar individët të ruajnë dhe të ndajnë njohuritë që kanë fituar gjatë jetës së tyre. Nga ky këndvështrim, aftësia për t’u mbështetur në përvojën e dekadave mund të jetë veçanërisht e vlefshme për marrjen e vendimeve, udhëheqjen e të tjerëve dhe përcjelljen e informacionit të rëndësishëm midis brezave. Prandaj, të rriturit e moshuar mund të luajnë një rol të veçantë në mbështetjen e të rinjve përmes mentorimit, mësimdhënies dhe tregimit të historive. “Duke pasur parasysh këto synime, ka kuptim që nuk jeni të interesuar për hollësitë më të imëta”, tha Fernandez. “Ju intereson të mbroni njohuritë e shumta që tashmë zotëroni. Evolucioni mund të jetë duke thënë se, nëse jetoni mjaftueshëm, lind nevoja për ta përcjellë këtë informacion, ndaj vëmë në lëvizje ndryshime biologjike që përforcojnë dhe mbrojnë kujtimet tuaja semantike dhe autobiografike.” Sipas kësaj hipoteze, ndryshimet në kujtesë dhe të menduar nuk janë domosdoshmërisht shenja se truri po funksionon më pak efektivisht. Përkundrazi, ato mund të pasqyrojnë një grup tjetër përparësish, me më shumë theks te ruajtja e njohurive domethënëse dhe përdorimi i tyre për të kuptuar situata të reja. Pse plakja e shëndetshme e trurit ndryshon nga sëmundja e Alzheimerit Hipoteza e plakjes adaptive mund t’u ofrojë gjithashtu shkencëtarëve një mënyrë tjetër për të shqyrtuar dallimet midis plakjes normale njohëse dhe sëmundjes së Alzheimerit. Megjithëse të dyja përfshijnë ndryshime në kujtesë, Fernandez thekson se Alzheimeri nuk duhet kuptuar si një formë e zakonshme e plakjes, por thjesht më e theksuar. Proceset biologjike të përfshira janë thelbësisht të ndryshme. “Kur isha në shkollën pasuniversitare, njerëzit e konsideronin Alzheimerin si një version më intensiv të plakjes njohëse, por kjo thjesht nuk është e vërtetë”, tha Fernandez. “Ato janë krejtësisht të ndryshme.” Gjatë plakjes së zakonshme, kalimi gradual i trurit nga mbështetja e madhe te hipokampusi drejt përfshirjes më të madhe të korteksit frontal zhvillohet përgjithësisht midis dekadës së pestë dhe të shtatë të jetës. Megjithatë, në sëmundjen e Alzheimerit, proceset jonormale që përfshijnë proteina të tilla si amiloidi dhe tau mund të ndërhyjnë në këtë kalim. Një dallim i rëndësishëm lidhet me aktivitetin në hipokampus. Ndërsa plakja e shëndetshme përgjithësisht shoqërohet me një mbështetje më të vogël te ky rajon, Alzheimeri mund të përfshijë nivele jashtëzakonisht të larta të aktivitetit të hipokampusit. Në vend që të mbështesin ecurinë normale të zhvillimit njohës, ndryshimet e lidhura me sëmundjen mund të çrregullojnë rrjetet e trurit përgjegjëse për kujtesën dhe të kuptuarit. “Në plakjen normale, aktivizimi i hipokampusit merr më pak rëndësi, gjë që ndoshta është ajo që duhet të ndodhë te një person 70-vjeçar. Por, në shumë raste të Alzheimerit, rezulton se hipokampusi është tepër aktiv”, tha ai. “Ky kalim i bukur zhvillimor ndërpritet plotësisht nga sëmundja e Alzheimerit, për shkak të proceseve patologjike që dëmtojnë kujtesën episodike dhe ndërhyjnë në qarqet nervore që ju lejojnë të mendoni për jetën tuaj, leksikun dhe fjalorin tuaj.” Këto çrregullime mund të ndikojnë në aftësinë për të kujtuar përvojat personale dhe për të pasur qasje te njohuritë e ruajtura, duke përfshirë fjalët dhe kuptimet e tyre. Të kuptuarit se si këto ndryshime ndryshojnë nga përshtatjet që lidhen me plakjen e shëndetshme mund t’i ndihmojë studiuesit të krijojnë një tablo më të qartë të zhvillimit normal të trurit dhe të sëmundjeve neurodegjenerative. Përqafimi i pikave të forta të fshehura të trurit në plakje Studiuesit argumentojnë se shoqërisë mund t’i duhet të rishqyrtojë se si duket plakja e suksesshme e trurit. Nxitja e të rriturve të moshuar për ta përpunuar informacionin saktësisht në të njëjtën mënyrë si të rinjtë mund të mos jetë gjithmonë qasja më e dobishme. Fernandez sugjeron se vënia e një theksi të tepruar te kujtimi i hollësive të sakta mund të shkojë kundër përparësive në ndryshim të trurit. “Për shumë individë, pesha që i jepet mënyrës së përpunimit të informacionit ndoshta nuk duhet të jetë kaq e përqendruar te hipokampusi në dekadën e gjashtë ose të shtatë të jetës.” Në vend që t’i gjykojnë të rriturit e moshuar kryesisht sipas aftësive që priren të dobësohen me moshën, studiuesit nxisin një vlerësim më të madh të aftësive që mund të bëhen veçanërisht të vlefshme në fazat e mëvonshme të jetës. Krijimi i më shumë mundësive për ndërveprim shoqëror mund të jetë një mënyrë për t’i mbështetur këto pika të forta. Marrëdhëniet midis brezave të moshuar dhe atyre të rinj mund të jenë veçanërisht të dobishme, sepse krijojnë mundësi për shkëmbimin e përvojave, ndarjen e ekspertizës dhe ruajtjen e njohurive që përndryshe mund të humbnin. “Njerëzit shohin individët e moshuar dhe i konsiderojnë sikur nuk janë në të njëjtin nivel me të rinjtë në shumë tregues”, thotë Fernandez. “Unë e shoh kështu: keni përballë dikë, truri i të cilit ka qenë aktiv për disa dekada dhe që ka përjetuar shumë gjëra. Kjo ka një vlerë të jashtëzakonshme dhe ne nuk dimë ta shfrytëzojmë siç duhet.” Mesazhi kryesor i hipotezës së plakjes adaptive është se plakja mund të përfshijë më shumë sesa një pakësim gradual të aftësive njohëse. Megjithëse disa aftësi mendore bëhen më pak të qëndrueshme me kalimin e moshës, truri mund të jetë duke u përshtatur gjithashtu për të shfrytëzuar më mirë njohuritë dhe përvojën e grumbulluar gjatë gjithë jetës. Njohja e këtyre pikave të forta mund të ndryshojë mënyrën se si shoqëria e kupton plakjen dhe kontributin që mund të japin të rriturit e moshuar./ScienceDaily
