Sigmund Freud (Frojdi) Përmes teorisë së idit, egos dhe superegos, Frojdi shpjegoi se brenda nesh veprojnë forca që shpesh ndikojnë në vendimet tona pa qenë plotësisht të vetëdijshëm për to... Në një nga leksionet e tij, Sigmund Freud (Frojdi) rrëfeu një histori nga parlamenti austriak. Kryetari i asamblesë u ngrit për të hapur një mbledhje që pritej të ishte e vështirë. Ai hodhi vështrimin në sallë, konstatoi se kuorumi ishte i plotë dhe, me zë të qartë, njoftoi se e shpallte seancën të mbyllur.
Salla shpërtheu në të qeshura. Kryetari kishte dashur të thoshte se seanca ishte e hapur. Ai e korrigjoi menjëherë gabimin, por për Frojdin ky lapsus nuk ishte rastësi. Sipas interpretimit të tij, kryetari i druhej aq shumë asaj mbledhjeje, saqë një pjesë e pavetëdijshme e mendjes së tij dëshironte që ajo të përfnte përpara se të fillonte. Dhe kjo dëshirë kishte dalë në sipërfaqe përmes një fjale që ai nuk kishte ndërmend ta shqiptonte.
Frojdi, mjeku vjenez që ia kushtoi jetën studimit të mendjes njerëzore, besonte se njeriu e njeh veten shumë më pak nga sa mendon. Sipas tij, pas veprimeve, fjalëve dhe vendimeve tona qëndrojnë shpesh motive për të cilat nuk jemi plotësisht të vetëdijshëm.
Ai e përmblodhi këtë ide me një shprehje të famshme: “Egoja nuk është zot në shtëpinë e vet.”
Me fjalë të tjera, pjesa e mendjes që beson se drejton gjithçka nuk është domosdoshmërisht sundimtari i vërtetë. Shpesh ajo i ngjan më shumë një zëdhënësi që përpiqet të shpjegojë vendime të ndikuara nga forca të tjera, të padukshme. Kjo ide qëndron në themel të një prej teorive më të njohura dhe më të debatuara të psikologjisë.
Tri forca brenda një njeriu
Në vitin 1923, në veprën Egoja dhe Idi, Frojdi paraqiti një model të ri të mendjes njerëzore. Sipas tij, jeta jonë psikike mund të kuptohet përmes ndërveprimit të tri strukturave: idit, egos dhe superegos.
Idi është pjesa më primitive e këtij modeli. Ai përfaqëson instinktet, impulset dhe dëshirat e menjëhershme. Nuk njeh logjikë, durim apo pasoja. Nuk pyet nëse diçka është e drejtë apo e gabuar. Kërkon vetëm kënaqësi dhe përmbushje të dëshirave. Frojdi e përshkroi si një kazan ku ziejnë vazhdimisht ngacmimet dhe energjitë instinktive. Idi nuk arsyeton. Ai thjesht dëshiron.
Në skajin tjetër qëndron superegoja, zëri i brendshëm i autoritetit dhe ndërgjegjes morale. Ajo formohet gjatë fëmijërisë, nën ndikimin e prindërve, mësuesve dhe shoqërisë. Superegoja vendos kufij, krijon ndalime dhe përcakton idealin e asaj që duhet të jemi. Por, sipas Frojdit, ky gjykatës i brendshëm mund të jetë shumë më i ashpër se çdo autoritet i jashtëm, duke na bërë të ndiejmë faj edhe për dëshira që nuk i kemi kthyer kurrë në veprime.
Midis këtyre dy forcave qëndron egoja, pjesa që përballet me realitetin. Ajo përpiqet të përmbushë dëshirat e idit, pa shkelur kërkesat e superegos dhe pa u përplasur me kufizimet e botës së jashtme. Frojdi e përshkroi egon si një krijesë të detyruar t'u shërbejë tre zotërinjve njëkohësisht: idit, superegos dhe realitetit.
Dhe pikërisht këtu lind konflikti. Një pjesë e jona dëshiron, një tjetër ndalon, ndërsa një e tretë përpiqet të gjejë një kompromis.
Njeriu, sipas Frojdit, nuk është një zë i vetëm, por një negociatë e vazhdueshme mes forcave që shpesh kundërshtojnë njëra-tjetrën.
Kalorësi dhe kali
Për ta shpjeguar më qartë marrëdhënien mes egos dhe idit, Frojdi përdori metaforën e kalorësit dhe kalit.
Egoja është kalorësi, ndërsa idi është kali. Kalorësi mban frerët dhe përpiqet të përcaktojë drejtimin, por fuqia e vërtetë e lëvizjes i përket kalit. Kalorësi mund ta drejtojë atë vetëm duke përdorur energjinë që vetë kali zotëron.
Megjithatë, Frojdi vuri në dukje një të vërtetë të pakëndshme: kur kalorësi nuk arrin ta kontrollojë kalin, ai shpesh detyrohet të ndjekë drejtimin që zgjedh kafsha. Dhe më pas sillet sikur ajo rrugë kishte qenë që në fillim vendimi i tij.
Kjo metaforë shpjegon mënyrën se si, sipas Frojdit, njeriu mund të justifikojë me argumente logjike vendime që në të vërtetë janë ndikuar nga dëshira, frikëra apo impulse të pavetëdijshme. Ne mund të besojmë se kemi vepruar pas një arsyetimi të kujdesshëm, ndërkohë që arsyetimi mund të ketë ardhur më vonë, për t'i dhënë kuptim asaj që tashmë kemi bërë.
Sa e njohim vërtet veten?
Edhe pse modeli i Frojdit mbetet i debatueshëm dhe nuk konsiderohet një përshkrim i vërtetuar shkencërisht i strukturës së mendjes, pyetja që ai ngriti vazhdon të ketë rëndësi: sa kontroll kemi realisht mbi motivet që drejtojnë sjelljen tonë? Psikologjia bashkëkohore pranon se shumë procese mendore zhvillohen jashtë vetëdijes, ndonëse kjo nuk do të thotë se ato funksionojnë domosdoshmërisht sipas modelit frojdian.
Ndoshta mësimi më domethënës i kësaj teorie është se vetënjohja kërkon më shumë sesa të besojmë shpjegimet që i japim vetes. Ndonjëherë duhet të pyesim jo vetëm pse morëm një vendim, por edhe çfarë dëshire apo frike mund të ketë ndikuar në të. Sepse, siç sugjeronte Frojdi, njeriu mund t'i mbajë frerët në duar, pa qenë gjithmonë ai që përcakton drejtimin./Pamfletifrojdi mendja Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Kulture “La Sylphide” sjell magjinë e baletit romantik në Korçë, një histori dashurie mes ëndrrës dhe së paarritshmes 29 Tetor 2026, 13:4613:46Kulture Marianne Faithfull, rrëfimi i fundit: Fama, varësia dhe jeta përtej Rolling Stones 29 Tetor 2026, 13:2513:25Kulture Premiera botërore e veprës së Vasil S. Toles, pianoja e Amir Xhakoviqit dhe Orkestra Simfonike në një mbrëmje të veçantë 29 Tetor 2026, 12:4112:41Kulture “East of Eden” në Netflix: 5 dallimet që ndryshojnë mënyrën si e kuptojmë romanin e John Steinbeck 28 Tetor 2026, 15:2215:22Kulture “Të hash imazhet”, 435 vepra tregojnë si njerëzit e konsumojnë artin prej 6 mijë vjetësh 28 Tetor 2026, 12:5712:57Kulture Holanda refuzon sërish Eurovizionin për shkak të Izraelit, përmbys vendimin për rikthimin në festival 28 Tetor 2026, 12:5512:55Kulture