Arkitekturë dhe propagandë / Angazhoi disa prej arkitektëve më të njohur të botës për të transformuar Shqipërinë dhe për ta kthyer vendin në një laborator të arkitekturës bashkëkohore. Por pas ndërtesave spektakolare dhe ambicies për modernizim fshihet një eksperiment i mbushur me kontradikta, interesa private, zhvillim të pakontrolluar dhe pyetjen thelbësore: A është bërë vërtet Shqipëria një vend më i mirë? Dikur ishte një artist që jetonte në një vend të sapodalë nga dekada diktature, ekonomikisht i rrënuar dhe ende në kërkim të një rruge për të ecur përpara. Si një lloj provokimi, ai vendosi të kandidonte për kryetar bashkie dhe për habinë edhe të tijën fitoi.
Përballë një kryeqyteti të zymtë dhe gjysmë të boshatisur, bëri atë që mund të pritej nga një njeri krijues me pushtet, por pa shumë para: nisi të lyente fasadat e ndërtesave të qytetit. Efekti ishte i menjëhershëm. Njerëzit nisën t'i shihnin ndryshe apartamentet e tyre dhe hapësirat që i rrethonin.
Më pas, kryebashkiaku-artist u kërkoi arkitektëve të mendonin se çfarë mund të realizohej me mjete të kufizuara. Fillimisht erdhën ndërhyrjet e vogla, rinovimet dhe shtesat, pastaj projektet gjithnjë e më ambicioze. I mbështetur nga sukseset e tij politike, ai kandidoi për kryeministër dhe fitoi.
Gjatë 13 viteve në pushtet, ai është përpjekur ta transformojë vendin duke e bërë arkitekturën një nga shtyllat më të dukshme të projektit të tij për modernizimin e Shqipërisë. Por pushteti prodhon gjithmonë kontradikta dhe sot kryeministri përballet me akuza për lidhje me persona me precedentë kriminalë, ndërsa projektet e tij urbane janë kritikuar për ndikimin në mjedis, mungesën e transparencës dhe ndërthurjen e zhvillimit me interesa të fuqishme private.
Nëse nuk e keni kuptuar ende, bëhet fjalë për kryeministrin shqiptar Edi Rama. Por historia e tij politike, është disi më e ndërlikuar sesa miti i artistit që ndryshoi një vend përmes ngjyrave dhe arkitekturës. Përpara se të bëhej kryetar bashkie, ai kishte qenë Ministër i Kulturës dhe kishte krijuar tashmë lidhje të rëndësishme në politikë.
Tani, dimensioni arkitekturor i këtij transformimi është bërë objekt i një vëllimi prej afro 800 faqesh. “The Albanian Files”, i redaktuar nga Anneke Abhelakh dhe botuar nga Lars Müller Publishers, mbledh punën e rreth 60 studiove ndërkombëtare të arkitekturës që kanë projektuar në Shqipëri.
Mes tyre gjenden emra të mëdhenj si OMA, MVRDV, BIG, Stefano Boeri, Christian Kerez, Steven Holl, Eduardo Souto de Moura, Kengo Kuma, Elemental, MASS Design Group, Toyo Ito, Valerio Olgiati dhe 51N4E.
Në vend që thjesht të paraqiste projektet e realizuara ose të mbetura në letër, Abhelakh u kërkoi arkitektëve të tregonin historinë e tyre: si mbërritën në Shqipëri, shpesh pas një telefonate personale nga Rama, dhe çfarë u përpoqën të realizonin këtu.
Rezultati nuk është aq një histori e arkitekturës shqiptare, sesa një arkiv i madh me projekte, skica, fotografi, kujtime, manifeste, anekdota dhe shpjegime. Një dosje vizuale e jashtëzakonshme, që tregon se si një vend i tërë u kthye në laborator të arkitekturës bashkëkohore ndërkombëtare.
Siç dihet, arkitektët nuk janë gjithmonë rrëfimtarët më të besueshëm të punës së tyre. Edhe në këtë libër secili nis nga një këndvështrim i arsyeshëm. Disa e shohin Shqipërinë si një peizazh që duhet interpretuar, të tjerë si një problem social që duhet zgjidhur, si një koleksion fragmentesh që duhet bashkuar ose si një terren ku mund të provohen forma të reja.
Në shumë raste, ndërtesat shpjegohen përmes diagrameve të diellit, pamjeve, qarkullimit, vegjetacionit dhe kontekstit. Skicat, planet, maketet dhe renderimet krijojnë një univers ku ndërtesat duken herë si rrënoja të lashta të rizbuluara, herë si anije kozmike që sapo kanë zbritur në tokë.
Veçanërisht të pranishme janë qasjet e studiove holandeze si OMA dhe MVRDV, të cilat e trajtojnë qytetin si një fushë forcash që mund të manipulohet, intensifikohet, grumbullohet dhe riformësohet.
Arkitektë të tjerë ndjekin një qasje më skulpturore, duke krijuar ndërtesa që kërkojnë të dallohen në kaosin vizual të Tiranës ose përballë peizazhit dramatik shqiptar. Ka edhe përpjekje për të abstraguar format tradicionale, për të krijuar hapësira publike monumentale që rikujtojnë historinë apo për t'i shkrirë ndërtesat me peizazhin, tarracat, kopshtet dhe topografinë.
Shqipëria paraqitet jo si një problem që duhet zgjidhur, por si një botë që duhet rindërtuar nga fragmente: ndërtesat futen në male, fotografitë e qyteteve mbivendosen, ndërsa bimësia, peizazhi dhe arkitektura shkrihen me njëra-tjetrën.
Ajo që mungon pothuajse plotësisht është “kutia prej xhami”, simboli i arkitekturës standarde të zhvillimit global: fasada të mëdha xhami, struktura të përsëritura, korridore, mermer, shkallë, ura dhe hapësira minimaliste.
Kjo është arkitektura që mund të vendoset pothuajse kudo dhe që synon të qetësojë investitorët, planifikuesit urbanë, kompanitë shumëkombëshe dhe operatorët hotelierë. Nëse do të qëndronit përpara saj, do ta kishit të vështirë të kuptonit nëse ndodheni në Miami, Dubai, Frankfurt, Shangai apo Dallas.
“The Albanian Files” tregon një Shqipëri tjetër. Kjo nuk do të thotë se kapitalizmi mungon apo se zhvillimi nuk mund të jetë i tepruar dhe shkatërrues për mjedisin. Do të thotë se Rama dhe njerëzit që e kanë ndihmuar në këtë projekt, janë përpjekur t'i japin zhvillimit ekonomik dhe social forma që lidhen, të paktën në njëfarë mënyre, me vendin ku ndërtohen.
Por libri shfaqet në një moment kur modeli i Ramës duket se ka arritur në një pikë kritike. Sidomos për shkak të mbështetjes së qeverisë ndaj zhvillimeve turistike përgjatë bregdetit, të lidhura me interesa të mëdha private dhe që kanë ngritur shqetësime serioze mjedisore, sociale dhe politike.
Kjo e rikthen në qendër pyetjen themelore: A mund ta ndryshojë vërtet një vend arkitektura? Në fund të librit vjen një tjetër përballje me realitetin. Shumë prej projekteve të paraqitura nuk janë realizuar dhe, me shumë gjasa, nuk do të realizohen kurrë.
Ajo që është ndërtuar shkon nga suksesi i sheshit Skënderbej, i transformuar nga 51N4E, te ndërhyrja e MVRDV në Piramidën e Tiranës, e kthyer nga një monument i diktaturës në një hapësirë publike më të hapur. Por krahas tyre ka edhe projekte kullash dhe kompleksesh banimi që të paktën në letër, duken shumë më pak bindëse.
Në këtë kuptim, katalogu i eksperimenteve arkitekturore shqiptare është vetë një monument. Jo domosdoshmërisht një monument i suksesit, por monumenti i një ëndrre social-demokrate: besimit se arkitektura mund të përdoret për ta bërë një shoqëri më të mirë.
Dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi më i madh i eksperimentit të Ramës. Arkitektura mund të ndryshojë qytetet, hapësirat publike dhe mënyrën se si njerëzit e përjetojnë vendin ku jetojnë. Por kur përplaset me zhvillimin ekonomik, politikën, pushtetin dhe interesat private, ajo nuk mund të mbajë e vetme peshën e transformimit të një kombi.
Ky është kufiri që libri, ndoshta pa e synuar drejtpërdrejt, e nxjerr në pah. Një vend nuk ndërtohet vetëm me arkitektë të famshëm, ndërtesa spektakolare dhe projekte të guximshme. Ai kërkon institucione funksionale, transparencë, ekuilibër social, mbrojtje të mjedisit dhe një model zhvillimi që nuk e trajton territorin thjesht si hapësirë për eksperimentim.
Shqipëria mund të jetë bërë një laborator i jashtëzakonshëm arkitekturor. Por pyetja që mbetet pas afro 800 faqeve të këtij katalogu është më pak estetike dhe shumë më politike: A ka prodhuar ky laborator një vend më të mirë për shqiptarët, apo thjesht një vitrinë mbresëlënëse për ambicien e një pushteti dhe arkitektëve që ai solli në Shqipëri?
Deri më sot, përgjigjja mbetet e hapur. Dhe ndoshta kjo është kontradikta më e madhe e eksperimentit Rama: sa më spektakolare bëhet arkitektura, aq më e vështirë është të kuptohet nëse pas saj po ndërtohet vërtet një vend më i drejtë, më i jetueshëm dhe më i qëndrueshëm, apo vetëm një imazh më imponues i pushtetit./Pamfleti nga “Architect Magazine”aaron betsky eksperimenti i edi ramës Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Forum Në Shtetin e Ronit! 9 Shtator 2026, 08:3808:38Forum Talentet politike? Ka shumë, por u kanë prerë rrugën 8 Shtator 2026, 20:0720:07Forum Mashtrimi i Ramës dhe korrupsioni i KAYO 8 Shtator 2026, 12:1212:12Forum Si u zyrtarizua ofendimi ndaj shqiptarëve të Maqedonisë së Veriut në librat e historisë?! 8 Shtator 2026, 10:2310:23Forum Fillon gjuetia për miliardat e grabitura! 8 Shtator 2026, 09:4309:43Forum Zoti Zhapolli, në Shqipëri nuk ka vend për një shtet bektashi 7 Shtator 2026, 20:1220:12Forum