Skulptura "Mendimtari", në Muzeu Rodin në Paris, Francë, krijuar nga Auguste Rodin Njerëzit inteligjentë janë ndër individët më të rrezikshëm për të tjerët dhe për veten e tyre... Është një supozim i zakonshëm mes shumicës së njerëzve se përvetësimi i njohurive i jep një personi më shumë liri intelektuale, sepse gjerësia e njohurive të tij i mundëson të peshojë alternativat, modelet dhe precedentët historikë në raport me skenarët aktualë dhe të marrë një vendim të mirinformuar, të çliruar nga supozimet e turmës dhe gjykimet e njerëzve të paditur.
Kjo liri e supozuar duket e pakufishme, sepse këta njerëz mund të mbështeten te përvojat e së kaluarës dhe gabimet e bëra, duke i shmangur kështu gabime të ngjashme dhe duke krijuar rezultate më të favorshme për të gjithë. Pika themelore dhe më e rëndësishme është se ata mund të shohin më shumë falë intelektit të tyre, prandaj janë më të lirë në mendim dhe vendimmarrje, sepse kanë larguar nga mendja ndikimin e tekave të turmës dhe prirjen për konformizëm. Kjo u jep atyre njëfarë lirie nga varësia ndaj të tjerëve, të cilët zakonisht huazojnë korniza dhe modele të interpretimit të botës nga burime të jashtme, si ideologjitë, turma, institucionet dhe autoritetet e supozuara në fusha të caktuara. Në thelb, ata mund ta shohin botën përmes kuptimit dhe aftësisë së tyre për të dalluar, dhe jo përmes një kuptimi të ndërtuar nga të tjerët, të cilët mund të kenë axhenda ose arsye të caktuara për kornizat e tyre të interpretimit.
Supozimi se dija është liri buron nga fakti se njerëzit që janë vërtet të ditur dhe inteligjentë nuk varen nga burimet e jashtme për të arritur në përfundimet e tyre. Kjo mund të duket si liri e plotë, si një gjendje ku njeriu nuk kufizohet nga burimet e jashtme dhe mbështetet tërësisht te mendja e vet, por kjo nuk është liri. Është një burg i ndërtuar nga vetë mendja e njeriut.
Shtylla e parë e këtij burgu ndërtohet mbi vetëkënaqësinë se përfundimet e arritura nga një intelekt i jashtëzakonshëm janë të palëkundura dhe plotësisht të sakta. Këta njerëz nuk mund të gabojnë, sepse janë të bindur se dinë gjithmonë shumë më tepër se kushdo tjetër. Ata nuk kanë nevojë të shqyrtojnë pikëpamje të kundërta apo argumente të tjera që sfidojnë përfundimet e tyre konceptuale, sepse besojnë se kuptojnë më shumë se çdo palë tjetër e përfshirë.
Shtylla e dytë është ajo e abstraksionit. Duke supozuar se nuk janë plotësisht të vetëkënaqur, siç janë shumë njerëz, ata nuk e mbyllin veten ndaj të gjitha pikëpamjeve kundërshtare apo kontradiktore, ose të paktën ndaj përpjekjeve për t'u mbrojtur kundër tyre, sepse duan të duken intelektualisht të ndershëm. Në vend të kësaj, ata marrin një kundërshti të supozuar ndaj qëndrimit të tyre dhe e abstraktojnë atë derisa të mos përbëjë më problem për qëndrimin e tyre. Një shembull do të ishte një person që beson se të gjithë njerëzit janë gjithmonë të këqij, në çdo kohë dhe pavarësisht rrethanave, megjithëse ekzistojnë shembuj njerëzish të mirë që sakrifikojnë veten për të tjerët, si dhe akte të tjera mirësie të jashtëzakonshme që ndodhin çdo ditë.
Një person me intelekt të jashtëzakonshëm do t'i abstraktonte këto raste në shpjegime të ndryshme që përputhen me përfundimet e tij, si për shembull se këta njerëz të mirë janë të tillë vetëm për shkak të imazhit ose statusit që kjo u jep në sytë e të tjerëve, ose se vetësakrifica duket vetëmohuese, por në të vërtetë nuk është e tillë, sepse ata besojnë se do të marrin një shpërblim për veprimet e tyre pas vdekjes, ose se tashmë po vuanin në jetën e tyre dhe, për rrjedhojë, vetësakrifica u ofroi një rrugëdalje fisnike nga dhimbja dhe vuajtja. Këto abstraksione janë shumë të vështira për t'u kapërcyer, sepse janë plotësisht të besueshme dhe ndoshta të sakta në disa raste, kështu që kundërshtitë duket sikur zhduken përmes zinxhirit logjik të arsyetimit. Kjo është arsyeja pse një intelekt i jashtëzakonshëm është njëkohësisht bekim dhe mallkim, sepse skenarët dhe zinxhirët logjikë që zbulohen mund të jenë po aq ndriçues, sa mund të jenë edhe vetëpërforcues në një drejtim të kundërt me realitetin.
Njerëzit inteligjentë janë ndër individët më të rrezikshëm për të tjerët dhe për veten e tyre, sepse aftësia e tyre për të racionalizuar dhe abstraktuar qëndrimet e veta në shpjegime të besueshme të kundërshtive është shumë e vështirë për t'u kapërcyer. Kjo mund t'i zërë ata në një cikël vetëpërforcues të paragjykimit të konfirmimit dhe kurtheve të tjera të rrezikshme, duke i bërë të pagatshëm për t'u përballur me mirëbesim me pikëpamje të kundërta.
Shtylla e tretë është kulmi i dy shtyllave të para; përfundimet dhe abstraksionet e tyre janë aq të mbrojtshme ose aq të përpunuara për t'u vetëmbrojtur, saqë çdo përpjekje për t'u provuar se e kanë gabim nuk merret seriozisht, sepse pala kundërshtare nuk është aq inteligjente sa ata vetë. Kështu, ata mbeten të vetëkënaqur brenda kompleksitetit të qëndrimeve të tyre. Kjo krijon gjithashtu rregulla të veçanta brenda kornizave të tyre të interpretimit, të cilat mund të çojnë në përfundime logjike përmes ekstrapolimeve që nuk janë plotësisht të sakta ose që përmbajnë kundërshti. Por, nga ana tjetër, këto kundërshti abstraktohen përmes argumenteve mbrojtëse të përpunuara, të cilat janë mjaftueshëm të besueshme për t'i bërë kundërshtitë të duken të parëndësishme.
Kështu, dija dhe intelekti e burgosin një person brenda bindjeve të veta; liria e supozuar që ai kishte fituar duke qenë i pavarur nga burimet e jashtme është në të vërtetë një dobësi, sepse tani ai i konsideron këto burime të jashtme inferiore ndaj përfundimeve të veta dhe nuk mendon se meritojnë një shqyrtim me mirëbesim, i cili mund të ndikonte te dikush që zotëron një sasi të madhe njohurish dhe aftësish intelektuale.
Kjo nuk është aspak një listë e plotë e burgjeve që njerëzit inteligjentë ndërtojnë për veten e tyre, apo edhe e burgjeve që njerëzit e zakonshëm ndërtojnë në mendjet e tyre. Këto janë vetëm disa vëzhgime të qarta se si dija mund të krijojë një burg po aq efektiv sa ai që mund të krijojë padija.
A do të thotë kjo se të gjithë njerëzit inteligjentë gabojnë në thelb për gjithçka dhe janë të burgosur nga mendjet e tyre? Jo, kjo është e palogjikshme. Shumë njerëz inteligjentë dhe të ditur janë shumë të hapur për t'u përballur me qëndrime kundërshtare dhe të gatshëm të ndryshojnë mendim kur paraqiten prova të mjaftueshme kundër përfundimeve të tyre.
Çështja që duhet shqyrtuar është kjo: a është vërtet dija e barabartë me lirinë? Jo në vetvete, dhe çfarë nënkuptohet vërtet me liri nëse e abstraktojmë mjaftueshëm botën dhe universin? Teknikisht, nuk ekziston fare liri; të gjithë drejtohemi nga ligjet njerëzore dhe ligjet e natyrës. Nuk patëm lirinë të zgjidhnim nëse do të ekzistonim; nuk patëm lirinë të zgjidhnim familjen tonë; nuk patëm lirinë të zgjidhnim kulturën apo qytetërimin tonë. Liria si koncept është e pakapshme dhe komplekse, sepse çfarë nënkuptohet vërtet me liri? Nëse liria nënkupton që jemi të pavarur nga gjithçka dhe zotërojmë sovranitet të plotë mbi veten, atëherë jo, asnjë njeri që ka jetuar ndonjëherë nuk ka qenë vërtet i lirë; nëse liria nënkupton që na lejohet të marrim vendimet tona dhe të ndërtojmë ose të zotërojmë kornizat tona të interpretimit të botës, atëherë ndoshta, por mund të argumentohet se koha në të cilën jetojmë ndikon shumë në mënyrën se si zhvillohen kornizat dhe modelet tona të interpretimit të botës.
Pra, çfarë është një mendje vërtet e lirë? Është një pyetje e vështirë, pa një përgjigje të qartë, sepse universi është ndërtuar mbi kufizime; mendjet njerëzore janë të programuara biologjikisht drejt konceptit të mungesës dhe vetëmbrojtjes. Ndoshta nuk ekziston fare një liri e vërtetë, ose ndoshta marrëzitë e abstraksionit i kanë bërë këto përfundime të hollësishme aq të besueshme sa është e vështirë të mohohen, por jo mjaftueshëm përfundimtare sa të pranohen plotësisht. Vetëdija njerëzore për veten është gjithnjë në rritje dhe po bëhet gjithnjë e më komplekse, por kjo nuk është e gjithë çështja; vetëdija njerëzore është e bukur, por e kufizuar. Ajo nuk mund ta kuptojë plotësisht gjithçka; përndryshe nuk do të ishte më njerëzore./Përshtati "Pamfleti" nga "Principate Press"dija Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Kulture Pushimet pas tragjedisë: “Everytime” rrëmben çmimin e madh në Lisbonë 15 Nëntor 2026, 14:0014:00Kulture Nonda Bulka, shkrimtari që i dha humorit zërin kritik dhe satirës një mision shoqëror 15 Nëntor 2026, 12:5812:58Kulture Takim brezash në Austri për 114-vjetorin e Pavarësisë së Shqipërisë, Fate Velaj: Tradita duhet përcjellë te brezat e rinj 15 Nëntor 2026, 10:4310:43Kulture Autonomi në letër, kontroll nga ministri/ Gonxhja u dikton drejtuesve të institucioneve rregulloret e brendshme 14 Nëntor 2026, 21:5521:55Kulture Picasso, Cocteau e Max Ernst në zjarrin e Muranos: Guggenheim hap “Fucina degli Angeli” 14 Nëntor 2026, 12:2412:24Kulture Hollivudi përkulet para Steven Spielbergut, yjet e kinemasë bashkohen për të nderuar mjeshtrin e ekranit 13 Nëntor 2026, 21:3221:32Kulture

