Lajme Zone
Arkitektura pa kufij e Ramës, mes kullave, interesave private dhe dyshimeve për korrupsion
PolitikëPamfleti

Arkitektura pa kufij e Ramës, mes kullave, interesave private dhe dyshimeve për korrupsion

Gazeta i rikthehet lëvizjes së njohur si “Revolucioni i flamingove”, duke e vendosur në qendër të vëmendjes rolin e studiove ndërkombëtare të arkitekturës në projektet e zhvillimit urban dhe turistik të qeverisë së Edi Ramës.

Gazeta holandeze NRC i kushton një artikull kritik modelit të zhvillimit urban në Shqipëri dhe rolit të studiove të huaja të arkitekturës në projektet e qeverisë Rama. Nga shembja e ndërtesave historike te shitja e tokave për investitorët privatë, dyshimet për korrupsion dhe pastrim parash, gazeta sjell në vëmendje debatet që shoqërojnë transformimin e vendit. Ndërsa arkitektët holandezë mbrojnë punën e tyre, njëri prej tyre pranon se mungesa e rregullave në Shqipëri u jep një liri që nuk e gjejnë në Holandë. “Arkitektë të famshëm, shkoni në shtëpi!” Kjo është një nga thirrjet që shfaqet në pankartat e protestuesve në Tiranë, sipas një reportazhi të gazetës holandeze NRC, të publikuar më 16 nëntor 2026.

Gazeta i rikthehet lëvizjes së njohur si “Revolucioni i flamingove”, duke e vendosur në qendër të vëmendjes rolin e studiove ndërkombëtare të arkitekturës në projektet e zhvillimit urban dhe turistik të qeverisë së Edi Ramës.

Sipas NRC, protestat që nisën pas njoftimit të Jared Kushner dhe Ivanka Trump për ndërtimin e një resorti luksoz në një zonë natyrore të mbrojtur, janë shtrirë edhe te kundërshtimi i modelit të zhvillimit që qeveria shqiptare ka ndjekur gjatë viteve të fundit.

Në këtë debat përfshihen edhe studiot holandeze OMA, MVRDV dhe Cityförster, të cilat realizojnë projekte në Shqipëri dhe bëjnë pjesë në atë që kryeministri Rama e quan “ArchArmy”, një ushtri arkitektësh ndërkombëtarë.

Gazeta ndalet te ndikimi personal i Ramës në arkitekturën shqiptare. Sipas saj, kryeministri, i cili është edhe artist pamor, ndërhyn drejtpërdrejt në projektet arkitekturore dhe ka kompetenca për dhënien e lejeve të ndërtimit, çka i siguron ndikim të konsiderueshëm mbi transformimin e vendit.

Për Ramën, shkruan NRC, arkitektura është një instrument politik për të ndryshuar imazhin e Shqipërisë dhe për ta kthyer atë në një destinacion turistik ndërkombëtar.

Por pikërisht ky model po përballet me kritika. Gazeta përmend shembjen e monumenteve dhe lagjeve të njohura për t'u hapur rrugë ndërtimeve të reja, shitjen e tokave investitorëve privatë dhe akuzat për favorizim të personave të afërt me pushtetin.

Në artikull përmendet edhe nisja e një hetimi nga SPAK lidhur me tre resorte, si dhe treguesit për pastrim të mundshëm të parave të drogës përmes sektorit të ndërtimit. Këto çështje paraqiten si dyshime dhe objekt hetimesh, jo si përgjegjësi penale të provuara.

Një tjetër element që tërheq vëmendjen është libri The Albanian Files: Freedom and Architecture, i cili përmbledh projektet arkitekturore të realizuara në Shqipëri gjatë dekadave të fundit dhe ka parathënien e shkruar nga vetë Rama.

Ndërsa kryeministri e konsideron librin dëshmi të suksesit të transformimit urban, kritikët e shohin si pasqyrim të një sistemi ku arkitektura, pushteti politik dhe interesat private janë lidhur ngushtë me njëri-tjetrin.

Kritikat kanë mbërritur edhe në Holandë. Komentatori Vincent W.J. Gerven van Oei, i cili jeton pjesërisht në Tiranë, ka botuar librin Torenhoog corrupt. Een Europees architectuurleger in Albanië, ku akuzon arkitektët e huaj se po bëhen pjesë e një sistemi që ai e cilëson “krejtësisht kriminal”.

Përballë këtyre kritikave, studioja MVRDV deklaron për NRC se i merr seriozisht protestat dhe hetimet, por mohon çdo përfshirje të vetëdijshme në praktika të pastrimit të parave.

MVRDV ka projektuar edhe kullën Skanderbeg Building në Tiranë, e cila paraqet bustin e heroit kombëtar Skënderbeu. Sipas gazetës, disa protestues e interpretojnë ndërtesën si një simbol të kultit të personalitetit të Ramës.

Studioja thotë se do të vazhdojë për momentin aktivitetin në Shqipëri, ndërsa po vlerëson se si mund të kontribuojë në mënyrë të përgjegjshme.

Lajmi i plotë

“Starchitects go home!” (“Arkitektë të famshëm, shkoni në shtëpi!”) shkruhet në pankartat e protestuesve në kryeqytetin shqiptar, Tiranë. Revolucioni i flamingove atje drejtohet kundër korrupsionit brenda qeverisë dhe shpërtheu në maj, pasi Jared Kushner dhe Ivanka Trump njoftuan se do të ndërtonin një resort luksoz bregdetar në një zonë natyrore të mbrojtur. Ndërkohë, incidentet e dhunshme po shtohen dhe, që prej këtij muaji, qeveria po përgjigjet me masa gjithnjë e më shtypëse. Por si përfunduan arkitektët të përfshirë në protestat kundër qeverisë?

Gjithçka nisi kur, pak pas shpërthimit të Revolucionit të flamingove, u botua një libër voluminoz: The Albanian Files: Freedom and Architecture. Në të paraqitet e gjithë arkitektura e ndërtuar në Shqipëri gjatë dekadave të fundit, e përshkruar me vlerësime të shumta nga vetë studiot arkitekturore. Parathënien e librit e ka shkruar kryeministri Edi Rama, dorëheqjen e të cilit kërkojnë protestuesit.

Edhe studiot holandeze OMA, MVRDV dhe Cityförster ndërtojnë në Shqipëri dhe përfshihen në këtë libër. Ato janë pjesë e asaj që Rama e quan “ArchArmy”, një ushtri arkitekturore e përbërë nga studio ndërkombëtare të nivelit më të lartë. Rama, i cili është vetë artist pamor, ndërhyn personalisht në projektet arkitekturore dhe mund të japë vetë leje ndërtimi. Në këtë mënyrë, ai ushtron një ndikim të madh personal mbi pamjen që merr vendi.

Për Ramën, arkitektura është politikë. Ai dëshiron ta përdorë atë për të transformuar vendin që dikur ishte një diktaturë komuniste dhe, gjithnjë e më shumë, për ta vendosur Shqipërinë në hartë si destinacion turistik.

Ai e nisi këtë proces kur ishte kryetar i Bashkisë së Tiranës, duke urdhëruar lyerjen me ngjyra të ndezura të pallateve gri. Në këtë mënyrë, tregoi se qeverisja mund të bënte edhe diçka pozitive, ndërsa nisma tërhoqi vëmendjen e mediave ndërkombëtare.

Nën qeverisjen e Ramës, arkitektët fituan një liri të jashtëzakonshme. Me ritme të shpejta u ndërtuan sheshe, resorte, ndërtesa publike dhe rrokaqiej që fituan çmime ndërkombëtare.

Sipas Ramës, libri The Albanian Files duhej të dokumentonte këtë sukses. Por kritikët e shohin si një provë të asaj që prej kohësh e vëzhgojnë me shqetësim: një sistem personal patronazhi, shembjen e diskutueshme të monumenteve dhe lagjeve të dashura për qytetarët për t'u hapur rrugë ndërtimeve të arkitektëve të famshëm, shitjen e tokave investitorëve privatë dhe favorizimin e njerëzve të afërt me pushtetin.

Këtë muaj, autoriteti shqiptar kundër korrupsionit, SPAK, nisi një hetim ndaj qeverisë së Ramës lidhur me tre resorte. Përveç kësaj, ekzistojnë tregues se para të përfituara nga trafiku i drogës pastrohen përmes sektorit të ndërtimit.

Edhe në qarqet holandeze të arkitekturës është diskutuar roli i arkitektëve në Shqipëri, përfshirë debatet në qendrën Pakhuis de Zwijger.

Më 9 nëntor u botua gjithashtu libri Torenhoog corrupt. Een Europees architectuurleger in Albanië (“Korrupsion deri në qiell. Një ushtri evropiane arkitektësh në Shqipëri”), i komentatorit Vincent W.J. Gerven van Oei, i cili jeton pjesërisht në Tiranë.

Në këtë libër, ai kritikon ashpër arkitektët e huaj që, sipas tij, janë bërë pjesë e një regjimi “krejtësisht kriminal” të Ramës. President i përjetshëm Si po i përballojnë studiot holandeze të arkitekturës këto zhvillime?

Në përgjigje të pyetjeve të gazetës NRC, studioja MVRDV shkruan se i merr “seriozisht” protestat dhe hetimet. Studioja deklaron se në asnjë rast nuk është përfshirë “me vetëdije” në praktika të pastrimit të parave dhe se kryen “verifikime të kujdesshme” për klientët e saj.

MVRDV ka projektuar, ndër të tjera, ndërtesën Skanderbeg Building, një kullë në Tiranë në formën e bustit të heroit kombëtar Skënderbeu.

Protestuesit shohin në këtë ndërtesë vetë kokën e Edi Ramës dhe e konsiderojnë atë një monument të kultit të personalitetit të tij.

MVRDV thotë se, për momentin, do të vazhdojë veprimtarinë në Shqipëri, por po ndjek situatën dhe po shqyrton “në mënyrë kritike” se si mund të japë një kontribut “të përgjegjshëm”.

Arkitekti Reinier de Graaf, nga studioja OMA, preku një çështje të ndjeshme me një letër të hapur drejtuar Ramës, të përfshirë në librin The Albanian Files.

Në të, ai i kërkon Ramës të bëhet “president i përjetshëm” dhe “ndoshta edhe mbret”, për shkak të meritave të tij si mbështetës i arkitekturës.

Pas reagimeve të zemëruara, De Graaf u detyrua ta shpjegonte letrën në një intervistë për Tirana Times, duke sqaruar se e kishte shkruar me ironi.

Ai synonte të ngrinte çështjen e marrëdhënies së pushtetit mes arkitektëve dhe drejtuesve politikë, duke paralajmëruar kolegët e tij që të mbeteshin “kritikë dhe të pavarur”.

Pasi fillimisht kishte pranuar të zhvillonte një intervistë me NRC për këtë çështje, OMA njoftoi më pas se De Graaf nuk do të jepte koment.

OMA nuk u shmanget projekteve të diskutueshme të ndërtimit. Studioja e njohur ka projektuar, ndër të tjera, një resort ekskluziv për NEOM, një megaprojekt futurist në Arabinë Saudite, një vend që nuk mund të konsiderohet aspak parajsë e të drejtave të njeriut.

Arkitekti Martin Sobota, nga Cityförster, studio me zyra në Roterdam, Hanover dhe Tiranë, punon në Shqipëri që prej vitit 2003.

Ai shpjegon se ka parë nga afër një vend “me vetëm një semafor” të transformohet me ritme shumë të shpejta.

Sipas tij, arkitektura në Shqipëri përballet me sfida, përtërihet dhe ka “ndikim real” në vend.

Ai e ka të vështirë të kuptojë kritikat sipas të cilave arkitektët janë bashkëpunëtorë në korrupsion dhe në praktikat e pastrimit të parave.

Për një vend me “rregulla që funksionojnë keq”, Rama “ndoshta ka gjetur disa rrugë të shkurtra”, por Sobota e kundërshton kategorikisht pretendimin se bëhet fjalë për një “komplot të madh korruptiv”.

“Detyra jonë është të garantojmë cilësinë”, thotë ai.

“Në Holandë, rregullat janë bërë mbytëse. Në Shqipëri nuk e ke këtë problem”, shprehet Martin Sobota, arkitekt në studion Cityförster, i cili punon në Shqipëri.

Megjithëse Sobota e mbështet qasjen e Ramës, ai shpreh keqardhje që kryeministri, gjatë viteve të fundit, ka zgjedhur të orientohet drejt kapitalit të madh, si ai i familjes Trump.

“Kam dyshimet e mia nëse shqiptarët përfitojnë nga kjo”, thotë ai.

Edhe Cityförster është bërë më e kujdesshme në pranimin e projekteve të reja në Shqipëri.

A e di Sobota se nga vijnë financimet e këtyre projekteve?

“Ne nuk kryejmë procedura të gjera verifikimi të përputhshmërisë ligjore, por bëjmë maksimumin për të kontrolluar se me kë po hyjmë në marrëdhënie bashkëpunimi”, përgjigjet ai.

Mbetet pyetja se çfarë e bën Shqipërinë kaq tërheqëse për arkitektët, pavarësisht sfidave.

Përgjigjja mund të tregojë diçka edhe për kulturën e ndërtimit në Holandë.

“Ka shumë konkurse publike të nivelit të lartë. Kjo krijon mundësi të mëdha, edhe për arkitektët holandezë. Edi Rama i vlerëson ata dhe i pret personalisht. Kjo të bën të ndihesh i vlerësuar”, thotë Sobota.

Ai do të dëshironte që edhe kryeministri holandez të tregonte po aq interes për arkitekturën.

Sobota e konsideron çliruese edhe mungesën e rregullave në Shqipëri.

“Në Holandë, rregullat janë bërë mbytëse. Pothuajse nuk mund të mendosh më në mënyrë të pavarur. Në Shqipëri nuk e ke këtë problem.”

Megjithatë, sipas tij, kjo liri shoqërohet me një përgjegjësi të madhe.

“Ne e marrim përsipër këtë përgjegjësi”, përfn ai.rama kulla Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Politike BE kërkon garanci, Rama bën karagjozin: Na merrni brenda, duam martesë, nuk shpëtoni dot prej nesh 16 Nëntor 2026, 15:5515:55Politike Kreu i SPAK konfirmon hetimet ndaj deputetes Sara Mila, dyshime për korrupsion zgjedhor në Elbasan 16 Nëntor 2026, 14:5214:52Politike Rrjeti i Erion Veliajt nën hetim: Nga bizneset e Tiranës te financimi i protestave të dhunshme 16 Nëntor 2026, 14:4614:46Politike Incidenti me muzikën serbe kundër Kosovës në eventin e BE, reagon Rama: Nuk mund të kalojë në heshtje! 16 Nëntor 2026, 14:3514:35Politike Rindërtimi te “5 Maji”, Demo: 1.8 miliardë lekë për përshpejtimin e procesit, familjet nuk duhet të presin më 16 Nëntor 2026, 14:2714:27Politike Erion Braçe heq dorë nga kandidimi për Tiranën 16 Nëntor 2026, 13:2413:24Politike