Anne Carson / Akademia Suedeze i dha Nobelin e Letërsisë 2026 autores kanadeze që bashkoi poezinë, esenë, romanin, teatrin dhe përkthimin në forma të reja letrare. Nga miti i Gerionit te Marilyn Monroe, Carson e përdori botën antike për të shkruar mbi dëshirën, humbjen, identitetin dhe dhunën e kohës sonë... Akademia Suedeze i dha Anne Carson-it Çmimin Nobel në Letërsi për vitin 2026, duke kurorëzuar një autore që për më shumë se katër dekada ka kundërshtuar kufijtë mes poezisë, prozës, esesë, kritikës dhe përkthimit.
Akademia e motivoi vendimin me “veprën e saj të guximshme dhe krijuese”, e cila, përmes një dialogu lozonjar me traditën klasike, ka krijuar forma të reja për letërsinë bashkëkohore. Carson merr 12 milionë korona suedeze, rreth 1.2 milionë dollarë. Shpallja e gjeti shkrimtaren 76-vjeçare në Islandë. Sekretarja e përhershme e Akademisë Suedeze, Ingrid Carlberg, tregoi se Carson reagoi me habi dhe i tha vetëm se ndodhej në Islandë “duke dëgjuar erën”. Carson mban edhe shtetësinë islandeze që prej vitit 2022 dhe jeton atje me bashkëshortin e saj, artistin Robert Currie.
Akademia Suedeze do t’i dorëzojë medaljen dhe diplomën më 10 dhjetor në Konserthuset të Stokholmit, në përvjetorin e vdekjes së Alfred Nobelit. Mbreti Carl XVI Gustaf do të drejtojë ceremoninë e dhënies së çmimeve.
Autorja që nuk pranoi të zgjidhte mes poezisë dhe dijes
Anne Carson lindi më 21 qershor 1950 në Toronto. Familja ndryshoi shpesh vendbanim për shkak të punës së të atit në sektorin bankar. Një takim rastësor me poezinë e Safos gjatë adoleshencës i përcaktoi drejtimin intelektual.
Një mësuese latinishtjeje pranoi t’i mësonte greqishten e lashtë gjatë pushimit të drekës. Carson vazhdoi studimet klasike në Universitetin e Torontos, ku mori diplomën universitare, masterin dhe doktoraturën. Më pas dha mësim në McGill University, Universitetin e Michiganit, Princeton dhe institucione të tjera amerikano-veriore.
Formimi akademik nuk qëndron në një anë të veprës së saj. Ai përbën lëndën e saj letrare. Carson nis shpesh nga prejardhja e një fjale, një fragment papirusi, një varg i dëmtuar ose një personazh i mitologjisë greke dhe e lidh atë me përvojën moderne të dashurisë, xhelozisë, ndarjes, turpit dhe vdekjes.
Anders Olsson, kryetari i Komitetit të Nobelit për Letërsinë, e vendosi veprën e saj në pikën ku takohen përkushtimi i filologut ndaj fjalëve dhe kërkimi i poetit për kuptime të reja. Sipas tij, Carson bashkon autorët grekë me John Keats-in, Virginia Woolf-in dhe Emily Brontë-n, duke kaluar nga një gjini letrare dhe një formë artistike te tjetra. Carson nuk i përdor mitet si zbukurime kulturore. Ajo i çmonton dhe i rindërton. Personazhet e antikitetit humbin distancën muzeale dhe kthehen në qenie bashkëkohore, të përfshira në marrëdhënie seksuale, ndarje sentimentale, konflikte familjare dhe kriza identiteti.
Pikërisht këtu qëndron arsyeja kryesore e Nobelit. Akademia nuk shpërbleu vetëm njohjen e traditës klasike. Ajo shpërbleu mënyrën se si Carson e ktheu traditën në material të gjallë dhe ndryshoi formën e librit bashkëkohor.
Librat që ndërtuan veprën e saj
Carson botoi më 1986 librin e parë të rëndësishëm, Eros the Bittersweet. Vepra nisi nga studimet e saj doktorale, por nuk qëndroi brenda kritikës akademike. Autorja analizoi dëshirën përmes Safos, Platonit dhe autorëve të tjerë grekë, duke e trajtuar dashurinë si një përvojë që bashkon kënaqësinë me mungesën.
Në këtë libër shfaqet metoda që ajo përdori më pas në të gjithë krijimtarinë: analiza e një fjale hap një histori, historia çon drejt mitit dhe miti rikthehet te përvoja private e njeriut të sotëm.
Autobiography of Red, botuar më 1998, mbetet libri i saj më i njohur. Carson mori mitin e Gerionit, përbindëshit me krahë të kuq që Herakliu vret në një nga dymbëdhjetë punët e tij, dhe e ktheu në historinë e një djali të ndjeshëm që përjeton dashurinë, braktisjen dhe kërkimin e identitetit.
Në versionin antik, Herakliu vret Gerionin dhe merr bagëtinë e tij. Në romanin në vargje të Carson-it, Herakliu i thyen zemrën Gerionit. Personazhi mitologjik kthehet në një adoleshent të kuq me krahë, ndërsa aventura heroike bëhet histori dashurie dhe humbjeje. Me The Beauty of the Husband, Carson ndërtoi një “ese fiksionale në 29 tango” mbi tradhtinë dhe shkatërrimin e një martese. Libri i dha Çmimin T. S. Eliot në vitin 2001 dhe e bëri Carson-in gruan e parë që fitoi atë çmim. Në Men in the Off Hours, ajo bashkoi poezi dashurie, epitafe, ese në vargje, skenarë televizivë të trilluar dhe tekste mbi pikturën. Libri fitoi Griffin Poetry Prize dhe tregoi se Carson nuk e trajton formën si kornizë të paracaktuar. Ajo e ndërton formën sipas nevojës së secilit tekst. Nox, i vitit 2010, përbën një nga eksperimentet e saj më personale. Carson e ndërtoi librin si një kuti fizike që përmban një fizarmonikë të gjatë letre, fotografi, letra, shënime, përkthime dhe fragmente. Autorja e krijoi veprën pas vdekjes së vëllait të saj, Michael, me të cilin kishte humbur kontaktin për vite.
Libri nis nga përpjekja për të përkthyer një poemë të Katulit mbi vdekjen e të vëllait. Carson e kthen përkthimin në punë zie. Fjalori, fotografitë dhe dokumentet nuk rindërtojnë një jetë të plotë. Ato tregojnë pikërisht pamundësinë për ta rindërtuar atë.
Në Norma Jeane Baker of Troy, të vitit 2019, Carson vendosi përballë Helenën e Trojës dhe Marilyn Monroe-n, e lindur me emrin Norma Jeane Baker. Vepra skenike krahason dy gra që shoqëritë i kthyen në objekte dëshire, imazhe publike dhe alibi për dhunën mashkullore. Libri Wrong Norma, i botuar më 2024, bashkoi poezi, ese, dialogë, skica dhe tekste që refuzojnë një rend tradicional. National Book Critics Circle e shpalli librin fitues në kategorinë e poezisë në vitin 2025.
Përkthimi si krijimtari më vete
Carson nuk i trajton autorët klasikë si objekte të paprekshme. Ajo i përkthen duke ruajtur boshllëqet, paqartësitë dhe dëmtimet e teksteve origjinale.
Në If Not, Winter, kushtuar fragmenteve të Safos, Carson nuk përpiqet të fshehë fjalët që koha ka zhdukur. Ajo përdor kllapa për të shënuar hapësirat e humbura dhe e lejon heshtjen të marrë pjesë në poezi.
Ajo ka përkthyer edhe Elektrën dhe Antigonën e Sofokliut, Bakkhai dhe tragjedi të tjera të Euripidit, si dhe ka ndërtuar An Oresteia me drama të Eskilit, Sofokliut dhe Euripidit.
Akademia Suedeze i trajtoi këto përkthime si vepra letrare të pavarura. Carson nuk e transporton thjesht një tekst nga greqishtja e lashtë në anglishten moderne. Ajo shqyrton se çfarë mund të ruajë gjuha, çfarë humbet dhe çfarë lind gjatë përkthimit. Kjo metodë ka prodhuar edhe kundërshtime. Disa kritikë i kanë cilësuar zgjedhjet e saj tepër të lira, sidomos përdorimin e shprehjeve moderne dhe anekdotave bashkëkohore brenda tragjedive antike. Pikërisht kjo liri e dallon Carson-in nga përkthyesit akademikë. Ajo nuk pretendon se mund ta sjellë antikitetin të paprekur. Ajo e vendos tekstin e vjetër në përplasje me të tashmen.
Një Nobel i pritshëm, por jo konvencional
Anne Carson figuronte prej vitesh mes kandidateve kryesore për Nobelin dhe kompanitë e basteve e renditën ndër favoritet edhe këtë vit. Zgjedhja nuk prodhoi befasinë që Akademia ka shkaktuar me disa laureatë më pak të njohur ndërkombëtarisht. Megjithatë, Akademia zgjodhi një autore që nuk shkruan për tregun masiv dhe nuk i jep lexuesit një formë të gatshme. Libraritë e vendosin herë te poezia, herë te eseja, herë te studimet klasike dhe herë te proza eksperimentale.
Carson kthehet në poeten e parë që merr Nobelin pas Louise Glück-ut në vitin 2020. Mes tyre, Akademia zgjodhi Abdulrazak Gurnah-n, Annie Ernaux-n, Jon Fosse-n, Han Kang-un dhe László Krasznahorkai-n.
Me Carson-in, Akademia Suedeze e ka dhënë Nobelin e Letërsisë 119 herë që nga viti 1901 dhe ka kurorëzuar 123 laureatë. Carson bëhet gruaja e 19-të që merr këtë çmim. Deri në vitin 2025, Akademia kishte dhënë 118 çmime për 122 autorë. Ajo kishte marrë më parë bursat Guggenheim dhe MacArthur, Griffin Poetry Prize, T. S. Eliot Prize dhe Çmimin Princesha e Asturias për Letërsinë në vitin 2020. Juria e Asturias vlerësoi aftësinë e saj për të bashkuar botën greko-romake, traditën mesjetare dhe kulturën bashkëkohore. Një autore që ende mungon në shqip
Lexuesit shqiptarë nuk kanë qasje të gjerë te librat kryesorë të Anne Carson-it. Në shqip kanë qarkulluar fragmente të veçuara, përfshirë një pjesë nga Eros the Bittersweet mbi poetin grek Arkilok dhe natyrën e dëshirës.
Nobeli i vitit 2026 krijon një arsye konkrete që botuesit shqiptarë të sjellin Autobiography of Red, Eros the Bittersweet, The Beauty of the Husband dhe Nox. Përkthimi i Carson-it kërkon njohje të anglishtes, kulturës klasike dhe ritmit poetik, sepse kuptimi i veprës së saj qëndron pikërisht në marrëdhënien mes këtyre shtresave.
Akademia Suedeze nuk kurorëzoi një autore që ruajti antikitetin në vitrinë. Ajo kurorëzoi shkrimtaren që e nxori mitin nga muzeu, i dha trup modern dhe e detyroi të flasë për dashurinë, seksualitetin, humbjen dhe vetminë e njeriut bashkëkohor./Pamfletianne carson Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Kulture Anne Carson fiton Nobelin e Letërsisë 2026, çmimi i madh shkon për shkrimtaren kanadeze 8 Tetor 2026, 13:0913:09Kulture Mendoni për dikë dhe ai ju telefonon? Ja si e shpjegonte Jungu këtë “rastësi” të çuditshme 8 Tetor 2026, 12:4512:45Kulture Sot jepet Çmimi Nobel i Letërsisë; si funksionon gara sekrete për çmimin prestigjioz 8 Tetor 2026, 07:4407:44Kulture Fotoja e rrallë e Justina Shiroka-Pulës nga dita e dasmës, si dukej Presidentja në moshën 23-vjeçare 7 Tetor 2026, 15:0315:03Kulture Londra hap edicionin e 70-të me “Elsinore”: 251 filma nga 88 vende pushtojnë ekranet britanike 7 Tetor 2026, 14:4814:48Kulture Çekia tërhiqet nga Eurovision 2027, zbulohet arsyeja që fshihet pas vendimit 7 Tetor 2026, 13:2013:20Kulture