Homeri Edhe të lashtët ngrinin pyetje për Homerin: ku kishte lindur, nëse emri i tij i vërtetë ishte Homer dhe nëse të gjitha epikat me temë trojane që qarkullonin... Lidhur me çështjen homerike, jo të gjitha tekstet shkollore shërbejnë informacione të sakta. Ato shpesh përmendin emrat e studiuesve që nuk kanë asnjë domethënie për publikun e gjerë. Ose shtjellojnë teori midis të cilave është e vështirë të dallosh ndonjë ndryshim të vërtetë. Këtu do të përpiqemi ta reduktojmë problemin në thelbin e tij, si të thuash, në termat e tij më të thjeshtë, pa rënë, shpresojmë, në thjeshtëzime të nxituara.
Edhe të lashtët ngrinin pyetje për Homerin: ku kishte lindur, nëse emri i tij i vërtetë ishte Homer dhe nëse të gjitha epikat me temë trojane që qarkullonin, domethënë, kompleksi i përbërë nga Cypria, Aethiopis, Iliada e Vogël, Shkatërrimi i Trojës, Kthimet dhe Telegonia, përveç Iliadës dhe Odisesë, mund t’i atribuoheshin atij. Përjashtim pas përjashtimi, Homeri përfi duke u konsideruar autor vetëm i Iliadës dhe Odisesë. Veprat e tjera të ciklit, pasi humbën mbrojtjen e atij emri të fuqishëm, u zhdukën.
Dy gramatikanë helenë të quajtur Ksenon dhe Hellanik (jo Hellanikusi, siç besohet zakonisht) vunë re mospërputhje të thella në ton dhe frymëzim midis dy poemave dhe ua atribuuan ato autorëve të ndryshëm. Një teori që, pavarësisht suksesit të saj të kufizuar, dëshmoi zgjuarsi dhe guxim. Por çështja e vërtetë homerike, siç e kuptojmë ne sot, lindi zyrtarisht me studiuesin gjerman Friedrich August Wolf, i cili, në Prolegomena ad Homerum, botuar në vitin 1795, vërejti se Iliada dhe Odisea përmbajnë aq shumë pugnantia, kontradikta, mospërputhje, gjëra që nuk përkojnë, saqë është e vështirë t’ia atribuosh secilën prej tyre një autori të vetëm.
Natyrisht, kur Wolf fliste për pugnantia, ai nuk mendonte për raste të thjeshta dhe banale, si ai i mbretit Pilemen, i vrarë në Librin V të Iliadës dhe më pas i rishfaqur i gjallë në Librin XIII, ose ai i Odiseut, që ha tri darka brenda një dite. Të gjithë autorët, veçanërisht ata që shkruajnë vepra të gjata, mund ta humbasin herë pas here fillin.
Wolf mendonte më tepër për dukuri serioze dhe strukturore: situata pa premisa, premisa pa zhvillim, skena që përsëriten, që mbeten të papërfunduara, që dalin jashtë kontekstit ose që kundërshtojnë njëra-tjetrën, boshllëqe në subjekt, siç do të quheshin në kinematografi,; të gjitha dukuri me të cilat poemat janë të mbushura.
Nga kjo, Wolf nxori përfundimin se një poet i vetëm, Homeri, nuk kishte ekzistuar kurrë dhe se Iliada dhe Odisea ishin formuar me kalimin e kohës nga një mori poemash të shkurtra, të lidhura tematikisht, por të pavarura, të krijuara dhe të interpretuara gojarisht nga bardët dhe të hedhura në shkrim vetëm në shekullin VI para Krishtit, në Athinë, nën tiraninë e Pisistratidëve.
Kjo formë e ndërlikuar e Iliadës, e krijuar përmes ndërhyrjeve të shumta me kalimin e kohës, duket në disa mospërputhje të poemës. Katalogu i Anijeve shfaqet vonë, ndonëse përshkruan forcat pjesëmarrëse në luftë; te teichoskopía, Priami dhe trojanët duket sikur nuk i njohin ende rrethuesit pas dhjetë vjetësh luftë; ndërsa takimi i Hektorit me Andromakën paraqitet si një lamtumirë përfundimtare, edhe pse Hektori vdes shumë më vonë dhe e takon sërish gruan e tij.
Idetë e Wolf-it, pothuajse të gjitha, në fakt, të parashikuara më parë nga të tjerë, si abati d’Aubignac, Giambattista Vico dhe Robert Wood, u bënë baza e asaj që prej atëherë është quajtur teoria analitike ose pluraliste, domethënë një teori që dallon, ndan dhe zbërthen në pjesë, duke i konsideruar Iliadën dhe Odisenë si vepra të shtresëzuara, të segmentuara dhe kaotike. Kjo teori, si në formën e propozuar nga Wolf, ashtu edhe në variantet e saj të shumta, e ashtuquajtura teori e bërthamës e Gottfried Hermann-it dhe teoria e këngëve të veçuara e Karl Lachmann-it, dominoi pothuajse pa kundërshtim gjatë gjithë shekullit XIX.
-Unitarianët
Vetëm në shekullin XX, veçanërisht pas Luftës së Parë Botërore, doli në pah një teori e kundërt me atë analitike: teoria unitare. Përfaqësuesi i saj më i shquar ishte studiuesi Wolfgang Schadewaldt, nxënës i Wilamowitz-it dhe autor, në vitin 1938, i një vëllimi të rëndësishëm të titulluar Iliasstudien (Studime mbi Iliadën).
Unitarianët, siç sugjeron edhe emri i tyre, pohuan unitetin thelbësor të poemave, si dhe ekzistencën historike të Homerit ose, më saktë, të një Homeri. Ata vunë re se poemat përmbajnë sigurisht pugnantia, por edhe elemente kohezioni: paralajmërime, shtyrje, struktura unazore, efekte pezullimi, referenca të largëta dhe një qëndrueshmëri të përgjithshme të strukturës dramatike; të gjitha këto supozojnë praninë e një mendjeje të vetme krijuese.
Për shembull, ai që në Iliada 5.662 shkruan se Zeusi e shpëton Sarpedonin “për momentin”, me sa duket ka në mendje Librin XVI, ku do të përmbushet fati i Sarpedonit. Ai që në Librin VII të Iliadës i atribuon Hektorit një ankth të thellë për fatin e kufomës së tij, me sa duket ka në mendje Librin XXII dhe dy librat që pasojnë, të cilët përqendrohen në temën e riteve mortore. Duke pasur parasysh raste të tilla, është vërtet e vështirë t’i mendosh poemat homerike si një përmbledhje pjesësh të shkëputura nga njëra-tjetra, që u përkasin shumë autorëve.
-Neoanalistët dhe oralistët
Në shekullin XX u shfaqën dy teori të rëndësishme për poemat homerike: teoria neoanalitike dhe ajo oralistike. Neoanalitika, e lidhur me filologun grek Johannes Kakridis, është në thelb një formë moderne e teorisë unitare. Ajo përdor metoda të ngjashme me analizën tradicionale, duke u përqendruar te hollësitë, rastet individuale dhe marrëdhëniet e tekstit me materiale të tjera.
Teoria oralistike lidhet me studiuesin amerikan Milman Parry. Duke studiuar formulat e përsëritura në Iliadë dhe Odise, si epitetet fikse për Akilin, Odiseun apo anijet, Parry kërkoi të kuptonte mënyrën se si mund të ishin krijuar poemat. Për këtë arsye, ai studioi në Jugosllavi eposin serbo-kroat dhe mënyrën e punës së bardëve.
Parry vërejti se bardët analfabetë ishin në gjendje të improvizonin poema shumë të gjata duke përdorur formula, vargje të gatshme dhe skena tipike. Ai dhe bashkëpunëtori i tij Albert Lord arritën në përfundimin se edhe bardët homerikë mund të kenë krijuar në të njëjtën mënyrë, përmes një tradite të gjatë gojore dhe kolektive.
Teoria oralistike mund të mbështesë si analistët, ashtu edhe unitarianët. Nga njëra anë, sistemi i formulave sugjeron një traditë të gjatë kolektive, duke dobësuar idenë e një autori të vetëm. Nga ana tjetër, fakti që bardët modernë mund të mbanin mend poema jashtëzakonisht të gjata pa shkrim lë të hapur mundësinë që edhe një Homer i vetëm të ketë krijuar ose organizuar poemat homerike.
-Mosmarrëveshja midis analistëve dhe unitarianëve
Pas teorisë neoanalitike dhe asaj oralistike lindën shumë teori dhe nënteori të tjera, por teoritë themelore mbeten dy: analitike dhe unitare. Të dyja kanë shumë pika të përbashkëta. As analistët dhe as unitarianët nuk e mohojnë se në historinë e poemave homerike ka pasur një fazë fillestare shumëllojshmërie, rrjedhshmërie dhe qarkullimi të materialeve të shpërndara, si gojore ashtu edhe jogojore, dhe më pas një fazë të dytë, në të cilën këto materiale u reduktuan në një tërësi me ndihmën e shkrimit.
Ajo që i ndan analistët nga unitarianët nuk është reductio ad unum, por mënyra se si e konceptojnë atë. Sipas analistëve, në fillim kishte shumë poema të shkurtra, me cilësi të lartë, por të pakoordinuara, të cilat më pas u mblodhën nga një redaktor. Ky u kufizua në krijimin e një vazhdimësie fizike midis pjesëve, duke i qepur ato së bashku “me fije të trashë”. Nga kjo lindi Iliada, njëkohësisht e bukur dhe e paqëndrueshme: e bukur, sepse pjesët ishin të bukura në vetvete; e paqëndrueshme, sepse ato nuk ishin bashkuar mirë. Në mënyrë të ngjashme do të kishte lindur edhe Odisea.
Unitarianët, nga ana tjetër, vendosin në fillim të procesit një shumëllojshmëri poemash me gjatësi dhe tema të ndryshme, por mediokre dhe me pak vlerë. Vlera letrare do të shtohej më vonë, kur një poet i talentuar, një Homer, duke përdorur materialet pararendëse, do të krijonte një poemë të re dhe origjinale, Iliadën, ndërsa një Homer tjetër, ose ndoshta i njëjti, do të krijonte në mënyrë të ngjashme Odisenë. Pra, për analistët, gjenialiteti poetik dhe Cilësia janë të pranishme që në fillim të procesit; për unitarianët, ato shfaqen në fund dhe duhet t’i atribuohen vetëm ose kryesisht “Homerit”.
Pikat kryesore të mospajtimit janë, pra, dy: kundërshtimi midis hershmërisë dhe karakterit epigonal të “madhështisë artistike” dhe kundërshtimi midis “redaktorit që qep me fije të trashë” dhe “poetit që qep me fije të hollë”. Megjithatë, ekziston edhe një version më i përditësuar i pozicionit unitar: ai neoanalitik. Sipas neoanalistëve, “Homeri” nuk qepi vetëm, por mbi të gjitha krijoi; ai nuk i përdori materialet epike paraekzistuese vetëm si pllaka dhe tulla, por edhe si burime dhe modele.
Një shembull gjendet në Librin XVIII të Iliadës. Kur Akili mëson për vdekjen e Patroklit, shpërthen në të qara dhe nëna e tij, Tetida, së bashku me Nereidat, shkon tek ai, i bashkohet vajtimit dhe ia merr kokën në duar. Prokli dëshmon se në Aethiopis, tashmë të humbur, ardhja e Tetidës dhe Nereidave shkaktohej nga vdekja e Akilit. Reagimi i perëndeshës dhe gjesti i marrjes së kokës në duar duken më të përshtatshme për vdekjen e djalit të saj sesa për atë të Patroklit.
Nga kjo mund të arrihet në përfundimin se “Homeri”, duke dashur të përfshinte në Iliadë skenën e fuqishme të vajtimit të Tetidës dhe Nereidave, por duke mos qenë në gjendje ta lidhte me vdekjen e Akilit, e cila nuk parashikohej në subjektin e Iliadës, e lidhi atë me vdekjen e Patroklit. Kjo tregon mënyrën se si, sipas neoanalistëve, poeti mund të ketë përdorur rrëfime të mëparshme si burime dhe modele për krijimin e poemës së tij.
Por, nëse poemat kaluan nëpër duart e një poeti të vetëm që e njihte mirë zanatin e tij, mbetet pyetja se përse ato përmbajnë kaq shumë pugnantia. Ekzistojnë tri përgjigje: pugnantia-t mund t’i detyrohen rezistencës së materialit ndaj dorës së poetit; mund të jenë pasojë e ndërhyrësve dhe ripunuesve të mëvonshëm; ose mund të mos ekzistojnë veçse në përfytyrimin e kritikëve tepër të hollë. Këto tri përgjigje nënkuptojnë edhe tri mënyra të ndryshme për ta vendosur "Homerin": në fund, në mes ose në fillim të procesit evolucionar të poemave.
Vendosja e Homerit në fund të procesit duhet marrë në kuptim relativ. As unitaristi më i vendosur nuk mund të përfytyrojë një “Homer” që i vulos poemat në formën përfundimtare, ashtu si një shkrimtar modern që ia dorëzon romanin botuesit. Në një produkt gojor, evolucioni nuk përfn kurrë plotësisht, madje as pasi ai është hedhur në shkrim.
Për ta përmbledhur, mendimtari analitik e vendos gjenialitetin krijues në fazën e shpërndarjes, përpara bashkimit në një tërësi; për të, gjithçka që vjen më pas është kryesisht “inxhinieri, kopjim dhe ngjitje”. Mendimtari unitar, përkundrazi, e sinkronizon gjenialitetin me unitetin, duke i bërë të dyja një të vetme.
Nuk ekziston një përgjigje përfundimtare se kush ka të drejtë, analistët apo unitarianët. Popullariteti i dy teorive ka ndryshuar sipas frymës së kohës: shekulli XIX, pozitivist dhe darvinist, favorizoi pikëpamjen analitike, filologjike dhe evolucionare, ndërsa shekulli XX favorizoi më shumë pikëpamjen unitare, letrare dhe kreacioniste.
Sot mbizotërojnë kryesisht pozicionet unitare neoanalitike, të ndërthurura me teorinë e oralitetit dhe me disiplina si intertekstualiteti, narratologjia dhe studimet krahasuese. Megjithatë, qasja analitike është ringjallur edhe nga studiuesi italian Carlo Lucarini me librin Zanafilla e poemave homerike (2019), çka tregon se debati vazhdon.
Megjithatë, ekziston një pikë ku mund të ketë marrëveshje të përgjithshme: forma aktuale e Iliadës dhe Odisesë nuk u përcaktua vetëm nga një politikë kulturore apo nga përhapja e shkrimit, por më tepër nga një gjykim estetik. Në një moment të caktuar u kuptua se poemat kishin arritur telos-in e tyre, përsosmërinë e tyre, dhe se mangësitë e dukshme ishin shndërruar, siç ndodh në poezinë dhe artin e madh, në cilësi të paçmueshme./Përshtati "Pamfleti" nga "Corriere della Sera" homeri odiseja Lini një Përgjigje Anuloje përgjigjen Kulture Shkupi 1912, kur dështimi politik asgjësoi triumfin ushtarak! 12 Gusht 2026, 14:4714:47Kulture "Carpe diem"/ Mësimi i Horacit për një jetë më të mirë 9 Gusht 2026, 19:3419:34Kulture Driloni “magnet” për turistët, mbi 24 mijë vizitorë në vetëm 7 muaj 8 Gusht 2026, 11:1011:10Kulture Bota në 'sytë' e Immanuel Kantit 7 Gusht 2026, 20:4220:42Kulture 64 vjet nga vdekja e Marilyn Monroe, mbishkrimi profetik në shtëpinë e saj, dashuritë fatale dhe misteri që vazhdon të mbetet pa përgjigje 5 Gusht 2026, 10:1910:19Kulture Libra edhe në plazh, çfarë zgjedhin shqiptarët të lexojnë gjatë pushimeve? 3 Gusht 2026, 15:2115:21Kulture